Άρθρο: Μένη Κουτσοσίμου
Ψυχολόγος – Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
ΜΔΕ στην Κοινωνική Ψυχιατρική-Παιδοψυχιατρική
Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων
Μεταδιδάκτωρ Ιατρικής Παν/μίου Ιωαννίνων στην Ποιότητα Υπηρεσιών


Η ύβρις δεν είναι προς το παρόν ιατρικός όρος.

Από την αρχαιότητα η υβριστική πράξη συνδέεται άρρηκτα με την αυθάδεια και την περιφρόνηση. Ωστόσο οι σταθερές, τα αίτια και οι επιπτώσεις της υβριστικής συμπεριφοράς έχουν μία τροχιά και μία εξελικτική πορεία. Συνοπτικά, ο ήρωας κερδίζει δόξα και τιμή χάρη σε κάποιο μεγάλο κατόρθωμα. Κι ενώ σιγά-σιγά τα μυαλά του παίρνουν αέρα, αρχίζει να φέρεται στους κοινούς θνητούς με απαξίωση και περιφρόνηση, πιστεύοντας ότι είναι ικανός να κάνει τα πάντα. Η αυτοκαταστροφή του συνδέεται με τις συνεχιζόμενες λανθασμένες πράξεις του και η τιμωρία του προσωποποιημένη από τη Θεά Νέμεσι για την αυθάδειά του να αψηφήσει τους νόμους των Θεών. Η υπέρβαση των ορίων θεωρείται δεδομένη από τον υβριστή, ταυτίζοντας τη δύναμή του με αυτή των Θεών, οι οποίοι με τη σειρά τους δεν αποδέχονται την αλαζονεία του και τον κατακεραυνώνουν.

Κι ενώ το μοτίβο της ύβρεως συναντάται και στα θεατρικά έργα (βλ. Κοριολάνο του Σαίξπηρ), ωστόσο είναι άμεσα αναγνωρίσιμο στο χώρο της πολιτικής. Όπως περιγράφεται από τον φιλόσοφο Ντέβιντ Κούπερ, ο υβριστής πάσχει από υπέρμετρη αυτοπεποίθηση, είναι αυθάδης απέναντι στην εξουσία, απορρίπτει προληπτικά προειδοποιήσεις και συμβουλές, θεωρεί τον εαυτό του πρότυπο. Όσον αφορά όμως στους πολιτικούς αρχηγούς, το ενδιαφέρον μου εστιάζεται στην ύβρη ως απόρροια του βαθμού της διανοητικής τους ανικανότητας, ενώ η μόνη διαφορά με την αρχαιότητα είναι ότι δεν ακολουθεί πάντα η θεία δίκη.

Ένα άλλο ερώτημα που μ’ ενδιαφέρει επίσης από την επαγγελματική μου ιδιότητα, είναι το αν η υβριστική συμπεριφορά των πολιτικών συνδέεται με ορισμένους τύπους προσωπικότητας που είναι επιρρεπείς σε συμπεριφορές αυτού του είδους και το αντιστρόφως ανάλογο, το αν δηλαδή αυτοί οι τύποι προσωπικότητας έχουν την τάση να στρέφονται στην πολιτική ή σε άλλους παρεμφερείς κλάδους. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιπτώσεις πολιτικών που άρχισαν να συμπεριφέρονται υβριστικά με την άνοδό τους στην εξουσία.

Το σύνδρομο της ύβρεως δύναται να περιγράψει τη συνθήκη κάτω από την οποία, το άτομο που αναλαμβάνει την πολιτική εξουσία καταπατά τα όρια της ηθικής δεοντολογίας. Στη Φάρμα των ζώων του Όργουελ παρουσιάζεται άλλωστε με ξεκάθαρο τρόπο αυτή η μετάλλαξη του προσωπείου και η υπέρβαση των ορίων στο βαθμό καταπάτησης κάθε βαθμού εξουσίας. Με άλλα λόγια, η εξουσία δύναται να επιφέρει αλλαγές στη διανοητική κατάσταση του ατόμου, που εκδηλώνονται με τη μορφή υβριστικής συμπεριφοράς. Ως διαταραχή, το σύνδρομο εκδηλώνεται χωρίς προφανή φυσιολογική αιτία, χαρακτηριζόμενο από ένα σύνολο ενδείξεων ή συμπτωματολογίας καλά συγχρονισμένης. Σε συμπεριφορικό επίπεδο, τα συμπτώματα εκδηλώνονται κατά τη διάρκεια παραμονής του ατόμου στην εξουσία και είθισται να περιορίζονται με την απομάκρυνσή του από αυτή. Για την αναγνώρισή του διαγνωστικά, προϋποτίθεται η συνύπαρξη τριών εκ των παραμέτρων που έπονται:

  • Ναρκισσιστική τάση στο να θεωρεί τον κόσμο ως το πεδίο στο οποίο ασκεί την απόλυτη εξουσία του, επιβάλλει τη δόξα του, αδυνατώντας να αντιμετωπίσει τα όποια προβλήματα με τρόπο ρεαλιστικό και μη αυτοαναφορικό.
  • Προτιμά τις ενέργειες εκείνες που προβάλλουν την εικόνα του με θετικό τρόπο.
  • Δίνει δυσανάλογο βάρος στην εικόνα του και στις εντυπώσεις.
  • Υπερτονίζει τα επιτεύγματά του.
  • Ταυτίζει τον εαυτό του με τις επιλογές του υπέρ του συνολικού καλού και του κράτους.
  • Έχει την τάση να χρησιμοποιεί τον πληθυντικό μεγαλοπρεπείας, μιλώντας ενίοτε για τον εαυτό του, σε τρίτο πρόσωπο.
  • Εμπιστεύεται απόλυτα την κρίση του, αγνοώντας επιδεικτικά την κριτική και τις υποδείξεις των άλλων.
  • Χαρακτηρίζεται από υπέρμετρη αυτοπεποίθηση, με ψευδαισθήσεις παντοδυναμίας.
  • Πιστεύει ότι δεν είναι υπόλογος στη γνώμη των κοινών θνητών αλλά της Ιστορίας.
  • Έχει την ακλόνητη πίστη ότι το δικαστήριο θα τον δικαιώσει.
  • Είναι παρορμητικός, παράτολμος και απερίσκεπτος.
  • Δεν έχει επαφή με την πραγματικότητα.
  • Παρασύρεται από το ευρύτερο όραμά του, παραβλέποντας πτυχές όπως το αν η στάση του είναι εφαρμόσιμη, αρνούμενος πεισματικά να αλλάξει γραμμή πλεύσης.
  • Εμφανίζει τη λεγόμενη υβριστική ανικανότητα.

Η ιατρική επιστήμη δεν έχει καταφέρει ακόμη να παθολογικοποιήσει την εν λόγω συμπεριφορά, ωστόσο επιστήμες όπως η φιλοσοφία, η νομική και η ψυχολογία κινούνται διερευνητικά ως προς τη διατύπωση… ο εγωισμός και η αρχομανία βρίσκουν επιτέλους το μάστορά τους… τη Νέμεση.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

DSM V, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, American Psychiatric Association, WHO, 2013.

DSM V, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, American Psychiatric Association, WHO, 2013.

Nassir Ghaemi. (2011). A First rate madness: Uncovering the Links between Leadership and Mental Illness, The Penguin Press, New York.