Άρθρο: Μαρίνος Σκλαβουνάκης
Συγγραφέας

“Από Μηχανής”, 2015

Τα τελευταία χρόνια βομβαρδιζόμαστε από διαφημίσεις για διάφορες οικιακές συσκευές «με νοημοσύνη» από ψυγεία, κλιματιστικά, αυτοκίνητα ακόμα και σπίτια. Ταυτόχρονα ακούμε για μεγάλα υπολογιστικά συστήματα που παίζουν σκάκι, κερδίζουν πρωταθλητές, αποδεικνύουν θεωρήματα και πολλά άλλα. Στη συνείδηση του κόσμου υπάρχει ένας φόβος για τις μηχανές και που μπορεί να φτάσει η τεχνολογική πρόοδος. Η κινηματογραφική βιομηχανία ακολουθώντας αυτό το συναίσθημα κάθε χρόνο μας παρουσιάζει μια σειρά από ταινίες που αφορούν την τεχνητή νοημοσύνη, τα ρομπότ, ή τις μελλοντικές συνέπειες της τεχνολογικής προόδου.

Με αφορμή λοιπόν την ταινία “EX MACHINA” που βγήκε στις Ελληνικές κινηματογραφικές αίθουσες στις 12 Μαρτίου του 2015 είναι μια καλή ευκαιρία να μιλήσουμε λίγο για την τεχνητή νοημοσύνη. Βέβαια το θέμα της τεχνητής νοημοσύνης είναι πολύ μεγαλύτερο από ότι φαίνεται εκ πρώτης όψεως αφού εγείρονται πολλά φιλοσοφικά ερωτήματα σχετικά με το τι είναι συνείδηση ποια είναι τα όρια της, εάν τελικά υπάρχει ελεύθερη βούληση ή ποιο είναι το τίμημα της τεχνολογικής προόδου. Υπόσχομαι να εμβαθύνω στο θέμα της συνείδησης σε ένα ξεχωριστό άρθρο γιατί η μελέτη της παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Η ταινία από την άλλη δεν παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον αφού δεν εμβαθύνει τη σκέψη και αφού ο κεντρικούς της σκοπός δεν είναι να προβληματίσει αλλά περισσότερο να ψυχαγωγήσει. Η ταινία ακολουθεί πιστά τις κλειστές και τυποποιημένες συνταγές του αφηγηματικού σεναρίου μάλλον με σκοπό να εντυπωσιάσει. Γι’ αυτό ας μείνουμε στη κεντρική ιδέα της ταινίας που είναι η ανθρώπινη συνείδηση.

Τον 5ο αιώνα μ.Χ., ο φιλόσοφος και άγιος της Δυτικής Εκκλησίας Αυγουστίνος προσδιόρισε την αυτογνωσία ως βασικό στοιχείο της συνείδησης : «Καταλαβαίνω ότι καταλαβαίνω». Ύστερα απο 1.200 χρόνια εμφανίζεται ο πρώτος ορισμός της συνείδησης από τον Άγγλο φιλόσοφο Τζον Λοκ, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι συνείδηση είναι «η αντίληψη του ανθρώπου σχετικά με αυτό που περνά από το μυαλό του».

Οι αρχαίοι Έλληνες και ειδικά ο Αριστοτέλης είχαν αναπτύξει πρώτοι την συλλογιστική των έγκυρων επιχειρημάτων. Αυτή η συλλογιστική ίσχυε μέχρι και τον 19o αιώνα. Το 1879 ο Γκότλομπ Φρέγκε ανέπτυξε ένα πολύ γενικότερο χαρακτηρισμό του έγκυρου επιχειρήματος που αναπαριστά καλύτερα τη μαθηματική συλλογιστική. Στη συνέχεια υιοθετήθηκε ένα σύστημα που ονομάζεται Λογική πρώτης τάξης, που είναι αρκετά πολύπλοκο και είσαγει επιπρόσθετες έννοιες, όπως κατηγορήματα, όρους και ποσοδείκτες. Από τη Λογική πρώτης τάξης αποδείχτηκε ένα πολύ σημαντικό μαθηματικό αποτέλεσμα του αιώνα μας. Αυτό είναι το θεώρημα της μη πληρότητας, που έθεσε ο Αυστριακός Κούρτ Γκέντελ. Αυτό το θεώρημα ήταν μια από τις πιο ευφυείς συλλήψεις στην ιστορία των μαθηματικών. Στην ουσία ο Γκέντελ απέδειξε μαθηματικά ότι η λογική δε μπορεί να θεμελιώσει τον εαυτό της, δεν μπορεί δηλαδή να ελέγξει η ιδια από μονη της τη συνέπεια της, δεν μπορεί να παρατηρήσει τον ιδιο της τον εαυτό. Το μυαλό μας λοιπόν δε λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο που δουλεύει ένα μηχάνημα. Ακόμα και αν θεωρητικά φτιαχνόταν ένα μηχάνημα που θα μπορούσε να ακολουθήσει όλες τις λογικές διαδικασίες και να έχει και την απαιτούμενη γνώση δε θα μπορούσε να ελέγξει την συνέπεια του εαυτού του. Με άλλα λόγια αυτό σημαίνει ότι οι μηχανές μπορούν να κάνουν λογικές ακολουθίες αλλά χωρίς ένα υπέρλογο στοιχείο είναι αδύνατο να σκεφτούν με τον τρόπο που σκέφτεται ο άνθρωπος. Στην ουσία με αυτό το θεώρημα καθορίστηκαν τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης και της σχέσης μας με την τεχνολογία. Για τους σπουδαστές της λογικής η κατανόηση αυτού του θεωρήματος μπορεί να είναι μια πολύ ανατρεπτική εμπειρία.

Παράλληλα στα μαθηματικά έγινε μια άλλη μεγάλη ανακάλυψη με την έννοια του απείρου. Στα αρχαία χρόνια το άπειρο ήταν ένα όριο. Σήμερα το άπειρο είναι μια δημιουργική οντότητα και όχι μόνο ένα όριο. Η ύπαρξη του επηρεάζει όλες τις σύγχρονες μαθηματικές θεωρίες. Έτσι το άπειρο από άτοπο και παράδοξο έγινε ουσιαστικό και δημιουργικό. Αυτές οι δύο ανακαλύψεις είναι πολύ σημαντικές στα σύγχρονα μαθηματικά. Αναλογιστείτε ότι ο σημερινός μας πολιτισμός που θεωρείται ορθολογιστικός έχει ως βασικό του θεώρημα τη μαθηματική απόδειξη του Γκέντελ από την μία που καθορίζει το όριο της λογικής και το άπειρο από την άλλη που ορίζει τον πνευματικό κόσμο.

Σχετικά με το θέμα της τεχνητής νοημοσύνης ο φιλόσοφος Τζον Σέρλ έθεσε το εξής νοητικό πείραμα: Ας υποθέσουμε ότι υπάρχει ένα δωμάτιο στο οποίο κάποιος που δεν ξέρει κινέζικα απαντά ακολουθώντας ορισμένους κανόνες, σε ερωτήματα διατυπωμένα σε κινέζικους χαρακτήρες που του δίνονται κάτω από την πόρτα. Απαντά σε όλα τα ερωτήματα σωστά ακολουθώντας τους κανόνες, όπως περίπου κάνει ένας υπολογιστής. Η εντύπωση στους έξω από το δωμάτιο είναι ότι το δωμάτιο ξέρει κινέζικα. Στην πραγματικότητα αυτός που βρίσκεται μέσα στο δωμάτιο αναγνωρίζει μόνο το σχήμα των χαρακτήρων χωρίς καν να καταλαβαίνει αν είναι κινέζικοι χαρακτήρες. Με αυτόν τον τρόπο δουλεύουν και οι υπολογιστές.

Οι σημερινοί φιλόσοφοι έχουν καταλήξει στο ότι σήμερα δε γνωρίζουμε αρκετά για τη συνείδηση, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε τίποτα και έτσι όσο δεν την κατανοούμε, δεν μπορούμε να σχεδιάσουμε μια μηχανή που να μπορεί να σκέφτεται με τον τρόπο που σκέφτεται ο άνθρωπος. Φαίνεται τελικά ότι υπάρχει ένα οριο στο τι μπορούν να μας μάθουν τα μαθηματικά.

‘Έρχομαι λοιπόν σε αυτό που θέλω να καταλήξω. Αυτό που πρέπει να φοβόμαστε δεν είναι η τεχνητή νοημοσύνη αλλά η αυτοματοποίηση και μηχανικότητα της δικής μας σκέψης. Βγάζουμε βιαστικά συμπεράσματα χωρίς σκέψη, βλέπουμε συνομωσίες, μαθαίνουμε στα παιδιά να παπαγαλίζουν και περιορίζουμε τις πληροφορίες που παίρνουμε   επιλέγοντας μόνο ότι ταιριάζει στις πεποιθήσεις μας.

Αν κάποιος παρακολουθεί τις επιστημονικές ανακαλύψεις δεν μπορεί παρα μόνο δέος να τον καταβάλει. Παρόλα αυτά όμως δεν έχουμε καταφέρει να κοιτάξουμε μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό. Όλοι αναζητούμε κάτι….. Είτε στο φώς είτε στο σκοτάδι………Όμως αναζητούμε πάντα τόσο μακριά…….. ενώ αυτό που ψάχνουμε ίσως βρίσκεται τόσο κοντά….


Υ.Γ.1.: Αν θέλει κανείς να μιλήσει με ένα εξελιγμένο υπολογιστή μπορεί να μπεί στην παρακάτω διευθυνση:   http://alice.pandorabots.com/

Υ.Γ.2.: Ο Gödel που θεμελίωσε την λογική πέθανε από τον πιο παράλογο θάνατο. Άφησε τον εαυτο του να πεθάνει από ασιτία γιατί πίστευε ότι θα τον δηλητηριάσουν. Το δαγκωμένο μήλο στο λογότυπο της Apple λέγετε ότι είναι φόρος τιμής στον μεγάλο αυτό μαθηματικό.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Lucas. (1961), Minds, MachinesandGödel, , Εκδ. Oxford University Press

Palle Yourgrau. (2005). Ενας κόσμος δίχως χρόνο. Εκδ. Τραυλος.

Shapiro. (2000). Thinking about mathematics. Εκδ. Oxford University Press

Rebecca Goldstein. (2007). Αιχμάλωτος των Μαθηματικών. Ο Κουρτ Γκέντελ και το θεώρημα της Μη Πληρότητας. Εκδ. Τραυλός,

Κ. Ι. Δημητρακόπουλος. (1999). Σημειώσεις μαθηματικής λογικής. Free e-boos