Άρθρο: Ευτυχία Παπαγιάννη
Ψυχολόγος
Υπ. Διδ. Διαπροσωπικών Σχέσεων και Επιρροής
Παντείου Παν/μίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών


Το φαινόμενο του εκφοβισμού και της θυματοποίησης (bullying), με τη μορφή σωματικής ή λεκτικής βίας, και κοινωνικού αποκλεισμού, δεν είναι καινούριο για τα σχολεία ανά τον κόσμο. Αν και προσπάθειες για συστηματική μελέτη άρχισαν από τη δεκαετία του 1970, πολύ γρήγορα έκαναν την εμφάνισή τους συντονισμένες ενέργειες πανεπιστημίων και αρμόδιων κρατικών φορέων με σκοπό την εξάλειψή του.

Η μελέτη του φαινομένου “…ξεκίνησε με έναν επιστήμονα και τρεις αυτοκτονίες” . Ο λόγος γίνεται για τη σημαντική συμβολή του καθηγητή Dan Olweus, ο οποίος με αφορμή τις τρεις αυτοκτονίες έφηβων νορβηγών αγοριών, άρχισε να μελετά πιο συστηματικά τα χαρακτηριστικά καθώς και τα αίτια αυτού.

Όταν ακούμε πως ένας μαθητής υπόκειται σε εκφοβισμό ή θυματοποίηση σημαίνει πως εκτείθεται διαρκώς και για μεγάλο χρονικό διάστημα σε αρνητικές ενέργειες ενός ή περισσοτέρων συμμαθητών του. Επιπλεόν, απαραίτητη προυπόθεση για να υφίσταται εκφοβισμός είναι η ασυμμετρία δύναμης μεταξύ των παιδιών που εμπλέκονται. Πρόκειται για μια μορφή επιθετικής συμπεριφοράς που επιβάλλεται από θέση ισχύος. Το παιδί που εκφοβίζει έχει περισσότερη δύναμη από το παιδί που θυματοποιείται.

Δεν θα πρέπει, ωστόσο, να παραλείψουμε πως στα πλαίσια του εκφοβισμού εντάσσεται η κοινωνική απομόνωση και ο αποκλεισμός. Η μορφή αυτή απαντάται κυρίως στα κορίτσια τα οποία παραδέχονται συχνά πως διαδίδουν φήμες, σχολιάζουν την εμφάνιση άλλων κοριτσιών ή κουτσομπολεύουν, όχι μόνο από ευχαρίστηση αλλά και με πρόθεση στοχοποίησης του θύματος.

Πώς καταλαβαίνω ότι το παιδί μου μπορεί να θυματοποιείται;

Υπάρχουν σημάδια που είναι εμφανή και κάποια άλλα που απαιτούν προσεκτικότερη διερεύνηση ώστε να αποφανθούμε.

Πιο συγκεκριμένα, τα παιδιά-θύματα συχνά βρίσκονται εκτεθειμένα σε πειράγματα, ταπεινώσεις, χλευασμούς. Τα κακομεταχειρίζονται δίχως εκείνα να είναι σε θέση να υπερασπίσουν τον εαυτό τους. Η εικόνα που προβάλλουν μαρτυρά ανασφάλεια, νευρικότητα, δυστυχία, χαμηλή αυτοεκτίμηση, τάση για κατάθλιψη, γεγονός το οποίο τα καθιστά “εύκολο” στόχο για τα παιδιά-θύτες. Στο προαύλιο του σχολείου τα βλέπουμε να είναι κοντά σε κάποιο δάσκαλο ή ενήλικα και όχι να είναι μέλη της ομάδας των συμμαθητών τους.

Αν θελήσουμε, όμως, να δούμε πιο προσεκτικά θα διαπιστώσουμε πως τα παιδιά-θύματα παρουσιάζουν και συμπεριφορές, τις οποίες προσπερνάμε ή τις αποδίδουμε σε άλλους παράγοντες. Είναι πιθανό τα παιδιά αυτά, να μην ανταλλάσσουν επισκέψεις με τους φίλους τους, να μην έχουν κανένα στενό φίλο για να περάσουν τον ελεύθερο χρόνο τους κάνοντας κάποιο σπορ ή απλά κουβεντιάζοντας. Πρόκειται για παιδιά που δεν προσκαλούνται σε party των συμμαθητών τους, αλλά ούτε τα ίδια διοργανώνουν επειδή φοβούνται πως κανείς δεν θα έρθει. Είναι χαρακτηριστική η νευρικότητα, το άγχος τους καθώς και η αρνητική εικόνα για τον ευατό τους. Γενικότερα θα λέγαμε πως η διάθεσή τους χαρακτηρίζεται ευμετάβλητη, με ευερεθιστότητα και ξεφνικές εκρήξεις θυμού.

Στα παιδιά αλλά περισσότερο στους εφήβους η αποδοχή ή απόρριψη από την ομάδα των συνομηλίκων παίζει σπουδαίο ρόλο στη μελλοντική προσαρμογή τους στην κοινωνία. Οι επιπτώσεις του εκφοβισμού για τα θύματα είναι μακροπρόθεσμες. Η δυσκολία στις κοινωνικές συναλλαγές, οι άσχημες σχέσεις με γονείς και φίλους συχνά συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμα και όταν ο εκφοβισμός σταματήσει.

Τελειώνοντας να διευκρινίσουμε πως το φαινόμενο εκφοβισμου-θυματοποίηση, δε συναντάται αυστηρά στα πλαίσια του σχολείου αλλά και σε άλλους χώρους. Αυτοί μπορεί να είναι ο χώρος εργασίας, η οικογένεια, οι φυλακές. Η επιβολή βίας (σωματική ή ψυχολογική) από το θύτη σε συνδιασμό με την ανημποριά του θύματος να υπερασπιστεί τον ευατό του, είναι ικανοί παράγοντες να κλονίσουν την υγεία του θύματος (φυσική και ψυχολογική).

Σημ. Στο άρθρο αναφέρονται ενδείξεις (σημεία ανίχνευσης) και όχι αποδείξεις ότι ένα παιδί μπορεί να θυματοποιείται. Ο εκφοβισμός/θυματοποίηση είναι πολυπαραγοντικό φαινόμενο.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Berger, K.S. (2007). Update on bullying at school: Science forgoten? Developmental Review 27, 90-126.

Hugh-Jones S. & Smith, P.K. (1999). Self-reports of short- and long-term effects of bullying on children who stammer. British Journal of Educational Psychology, 69, 141-158.

Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we do. Oxford: Blackwell.

Owens, L., Shute, R., & Slee, P. (2000). “Guess what I just heard!”: Indirect aggression among teenage girls in Australia. Aggressive Behaviour, 26, 67-83.