Άρθρο: Μαρίνος Σκλαβουνάκης
Συγγραφέας

 Το 2003 στη φυλακή Αμπού Γκράιμπ στο Ιράκ, δημοσιεύτηκαν αναφορές και φωτογραφίες για κακοποίηση φυλακισμένων από Αμερικάνους στρατιώτες. Στη δίκη που ακολούθησε, ως υπεράσπιση του κατηγορούμενου Λοχία Αιβαν Φρέντρικ εμφανίστηκε ο Φίλιπ Ζιμπάρντο ο οποίος κατέθεσε ως ψυχολόγος – εμπειρογνώμονας. Όσοι ήξεραν τον Ζιμπάρντο δεν μπορούσαν παρά να θυμηθούν το συγκλονιστικό του πείραμα σχετικά με τη δυναμική στις φυλακές. Στη δίκη ο Ζιμπάρντο υποστήριξε αυτό που έβγαλε συμπέρασμα από το διάσημο πλέον πείραμα του: «Tο περιβάλλον της φυλακής καθώς και οι ευρύτερες πολιτικές και συστηματικές περιστάσεις ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για τέτοιες κτηνωδίες».

Την προηγούμενη φορά στο άρθρο με τίτλο «Είμαστε άραγε όλοι ικανοί για φρικτά πράγματα εάν μας διατάξουν; The Experimenter» μιλήσαμε για ένα από τα σημαντικότερα και πιο πολυσυζητημένα πειράματα ψυχολογίας που έγιναν ποτέ και που είχε διεξάγει ο Στάνλεϊ Μίλγκραμ. Η κινηματογραφική βιομηχανία φέτος θυμήθηκε και ένα δεύτερο σημαντικό πείραμα – ίσως συγκλονιστικότερο από το πείραμα του Μίλγκραμ – που έμεινε στην ιστορία ως το πείραμα του Στάνφορντ. Ο Φίλιπ Ζιμπάρντο μίλησε στην προβολή της ταινίας που πραγματοποιήθηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Αμερικάνικου Ψυχολογικού Συλλόγου λέγοντας ότι θεωρεί ότι η ταινία είναι 90% ακριβής. Η πρώτη βέβαια κινηματογραφική απόπειρα σχετικά με το συγκεκριμένο πείραμα έγινε το 2001 με την γερμανική ταινία «Das experiment» η οποία αν και πιο υπερβολική από την πραγματικότητα είναι μια αρκετά ενδιαφέρουσα ταινία που συστήνω ανεπιφύλακτα να δείτε και που μεταφέρει με σχεδόν βιογραφικό τρόπο το χάος που επικράτησε σε εκείνο τον χώρο. Η δεύτερη απόπειρα ήταν η αμερικάνικη εκδοχή του 2010 που ήταν ουσιαστικά ριμέικ του γερμανικού. Αξιόλογη ταινία και αυτή, ειδικά για την ερμηνεία του Forest Whitaker στο ρόλο του δεσμοφύλακα.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. To 1971 ο Φίλιπ Ζιμπάρντο ψυχολόγος και ερευνητής του Στάνφορντ, στα υπόγεια του πανεπιστημίου πραγματοποίησε το εξής πείραμα: 12 εθελοντές δέχτηκαν να προσποιηθούν τους φυλακισμένους ενώ 12 άλλοι θα προσποιούνταν τους δεσμοφύλακες. Η έρευνα που είναι σήμερα γνωστή ως «Η φυλακή του Στάνφορντ», ήταν προγραμματισμένη να διαρκέσει δύο εβδομάδες όμως τερματίστηκε μέσα σε εξι μόλις ημέρες. Ο Φίλιπ Ζιμπάρντο που ήταν ο υπεύθυνος λέει ότι αναγκάστηκε να τερματίσει το πείραμα επειδή η σχέση μεταξύ φυλακισμένων και δεσμοφυλάκων είχε μετατραπεί σε μια «πορνογραφική και εξευτελιστική μεταχείριση». Ορισμένοι από τους φυλακισμένους βρέθηκαν σε πολύ κακή ψυχολογική κατάσταση ενώ περίπου το 1/3 των δεσμοφυλάκων είχε σαδιστική συμπεριφορά.

Τα τεστ προσωπικότητας που έγιναν πριν από το πείραμα στους συμμετέχοντες δεν έδειξαν σε καμία περίπτωση ότι οι οποιοσδήποτε από αυτούς θα μετέστρεφε την συμπεριφορά του με τέτοιο τρόπο αφού όλοι τους κρίθηκαν συναισθηματικά σταθεροί και νομοταγείς.

Το συμπέρασμα του Ζιμπάρντο ήταν ότι ορισμένοι κοινωνικοί ρόλοι μπορούν να αφαιρέσουν από τους ανθρώπους την ατομικότητα τους και να τους ωθήσουν σε πράξεις είτε σαδισμού είτε υποταγής.

Ο Τολστόι είχε πεί ότι: «ο άνθρωπος είναι ένα κλάσμα, ο αριθμητής είναι αυτό που είναι στην πραγματικότητα, ενώ ο παρονομαστής είναι αυτό που νομίζει για τον εαυτό του. Όσο μεγαλύτερος ο παρονομαστής τόσο μικρότερο και το κλάσμα». Αλλά τι είναι ο άνθρωπος στην πραγματικότητα; Αιώνες φιλοσοφίας και ψυχολογίας δεν κατάφεραν να δώσουν ακόμα μια πειστική απάντηση για την γεμάτη αντιφάσεις ανθρώπινη ύπαρξη. Ίσως το λάθος μας να είναι ότι θέλουμε να δώσουμε έναν ορισμό σε κάτι που είναι πολλά και αντιφατικά πράγματα ταυτόχρονα.

Πρίν 2500 χρόνια περίπου ο Σωκράτης αναρωτιόταν το ίδιο ακριβώς πράγμα: Ποιος είμαι; Στον «Φαίδρο» τον ακούμε να λέει: «Εξετάζω τον εαυτό μου για να γνωρίσω εάν είμαι ένα τερατώδες πολύπλοκο πλάσμα… Ή μια απλούστερη ύπαρξη μετέχουσα στη φύση ενός θεϊκού και μη περιπλανημένου χαρακτήρα…».


Προτεινόμενη βιβλιογραφεία

  • Haney C., banks, W.C., & Zimbardo, P.G. (1973). Study of prisoners and guards in a simulated prison. Naval Researsh Reviews, 9,1-17. Washington
  • Zimbardo, P.G. (2007). Understanding how good people turn evil. Interview transcript “Democracy Now”, March 30, 2007. Accessed March 31,2007
  • Cristian Jarrett. (2011). 50 ψυχολογικές θεωρίες που επηρέασαν την ανθρωπότητα, Κλειδάριθμος
  • Πλάτων. (2015). Φαίδρος, Εκδ. Πόλις

Δείτε επίσης τα ακολουθα αποσπάσματα από ντοκιμαντερ. Σημαντικές για όσους ενδιαφέρονται είναι οι συνεντευξεις των ατόμων που εξηγούν ύστερα από πολλά χρονια τι τους οδηγησε σε τετοιου ειδους συμπεριφορες.