Άρθρο: Μαρίνος Σκλαβουνάκης
Συγγραφέας


Συμπληρώνοντας το προηγούμενο άρθρο «Γιατί οι πυγολαμπίδες πεθαίνουν τόσο γρήγορα;» σκέφτηκα να συνεχίσουμε αυτή την αναζήτηση με ένα από τα σημαντικότερα σύγχρονα ντοκιμαντέρ πάνω στη βιαιότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Χωρίς να δείχνει ούτε μια σταγόνα αίμα και χωρίς κανένα σκηνοθετικό τέχνασμα, το ντοκιμαντέρ αυτό είναι ίσως το πιο τρομακτικό φιλμ που μπορείς να δει κανείς. Τελειώνοντας την παρακολούθηση του μένεις με ένα ερώτημα στο νου: Τι πραγματικά συμβαίνει εδώ; Είναι αλήθεια αυτό που μόλις είδα; Είναι δυνατόν να συμβαίνει κάτι τέτοιο;

Η υπόθεση του ντοκιμαντέρ έχει ως εξής: Όταν η κυβέρνηση της Ινδονησίας ανατράπηκε από το πραξικόπημα του 1965, περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι σκοτώθηκαν σε λιγότερο από ένα χρόνο στις εκκαθαρίσεις που γίνονταν. Ο Ανγουάρ και οι φίλοι του, από μαυραγορίτες εισιτηρίων προάχθηκαν σε αρχηγούς ταγμάτων θανάτου σε μια από τις πιο σκοτεινές και αιματηρές σελίδες της ιστορίας της χώρας. Παρόλα τα αποτρόπαια αυτά εγκλήματα κανείς δεν συνελήφθη ή δικάστηκε ποτέ για αυτά. Ο σκηνοθέτης του ντοκιμαντέρ, Joshua Oppenheimer, βρήκε τους ανθρώπους αυτούς και τους ζήτησε να γυρίσουν μια ταινία. Όχι μια ταινία που θα καταγράψει αυτά τα ιστορικά γεγονότα αλλά μια ταινία μυθοπλασίας βασισμένη σε αληθινά περιστατικά, στην οποία αυτοί θα επαναλάμβαναν τους φόνους που διέπραξαν. Οι άνθρωποι αυτοί με μεγάλη χαρά(και αυτό είναι το αξιοσημείωτο) δέχτηκαν. Ως εδώ όλα καλά αλλά όσο περνάει η ώρα καταλαβαίνεις ότι εδώ κάτι μεγαλύτερο κρύβεται. Αυτό που κάνει το ντοκιμαντέρ τόσο ξεχωριστό είναι ένα παράξενο στοιχείο που κουβαλάει.

Το σινεμά σήμερα για κάποιους λόγους σκοτώνει τη σκέψη, αλλά αυτή η ταινία κάνει ακριβώς το αντίθετο. Από την πρώτη στιγμή πολλά ερωτήματα αρχίζουν να γεννιούνται: Γιατί οι άνθρωποι αυτοί επαναλαμβάνουν τα εγκλήματα τους μπροστά στην κάμερα? Για ποιό λόγο; Τι έχει αυτό να μας πει για αυτούς και για μας; Έχει μήπως να κάνει με τα ψέματα που λέμε στον εαυτό μας; Τι πραγματικά υπάρχει μέσα στην ανθρώπινη ψυχή; Τι συμβαίνει όταν κάνεις τρομερά εγκλήματα και επιβραβεύεσαι για αυτά? Τι γίνεται με όλες αυτές τις μνήμες; Τι επιπτώσεις έχουν αυτές οι μνήμες; Είναι δυνατόν να διαπράξεις τέτοια εγκλήματα και να μην πληρώσεις έστω και ψυχολογικά κάποιο τίμημα; Πώς μπορεί να βλέπεις τον εαυτό σου μετά από κάτι τέτοιο;

Όλα αυτά είναι τα ερωτήματά βρίσκονται ακριβώς στην καρδιά αυτής της ταινίας και είναι και αυτό που την κάνει τόσο ξεχωριστή. Ο Werner Hertzog είπε σε μια συνέντευξη ότι θα χρειαστούν πολλές δεκαετίες μέχρι να ξαναβγεί κάτι παρόμοιο και η ιστορία πιθανόν θα τον δικαιώσει.

Βλέποντας το ντοκιμαντέρ αυτό μου ήρθε στο μυαλό η θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας που ανέπτυξε ο Χένρι Τάιλερ. Αναρωτηθείτε: πώς μπορεί ένας από τους μεγαλύτερους δολοφόνους της ιστορίας, ο Αδόλφος Χίτλερ, να εξελέγη δημοκρατικά; Τι κάνει ένα άτομο να ταυτίζεται με μια ομάδα και όχι με άλλη; Πώς τελικά επιλέγονται οι ομάδες;

Ο Χένρι Τάιλερ Εβραίος σε καταγωγή, ήταν αιχμάλωτος πολέμου στον Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και προσπάθησε να εξηγήσει πώς έγινε κάτι τόσο φρικτό όσο το ολοκαύτωμα. Ο Τάιλερ με τις μελέτες του πάνω στις κοινωνικές ομάδες έγινε ένας από τους πιο διάσημους κοινωνικούς ψυχολόγους του 20ου αιώνα. Με μια σειρά πειραμάτων που έκανε στην δεκαετία του ’70 διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι δείχνουν αξιοσημείωτη αφοσίωση σε αυθαίρετες ομάδες για φαινομενικά ασήμαντους λόγους: κοινό χρώμα μαλλιών ή κοινός τόπος γέννησης ή ακόμα και αν τοποθετηθούν τυχαία σε μια ομάδα από έναν πειραματιστή. Αυτό κατά τον Χένρι οφείλετε στο ότι η ένταξη σε κάποια ομάδα (κοινωνική-ποδοσφαιρική-πολιτική) μας δίνει την αίσθηση μιας κοινωνικής ταυτότητας, μια αίσθηση ότι ανήκουμε σε μια κοινωνική ομάδα. Για να αυξήσουμε την αυτό-εκτίμηση μας υιοθετούμε εύκολα τις απόψεις της ομάδας που ανήκουμε. Για παράδειγμα λέμε η Ελλάδα είναι το καλύτερο έθνος στον κόσμο. Στη συνέχεια για τον ίδιο λόγο αυξάνουμε την αυτό-εκτίμηση μας δημιουργώντας διακρίσεις ανάμεσα σε εμάς και στους άλλους εκστομίζοντας αρνητικούς χαρακτηρισμούς όπως για παράδειγμα : Οι Αμερικάνοι δεν είναι έξυπνοι και πολλούς άλλους. Το ερώτημα του Χένρι Τάιλερ: τι κάνει ένα άτομο να ενταχθεί με μια ομάδα και όχι σε μια άλλη, φαίνεται να είναι τεράστιας σημασίας αφού είναι ένα αίνιγμα που συνεχίζει να απασχολεί τους κοινωνικούς ψυχολόγους.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία.

Hogg, M.A. & Vaughan, G.M. (2002). Social Psychology (3rd ) London: Prentice Hall.

Tajfel, H. and Turner, J. C. (1986). The social identity theory of inter-group behavior. In S. Worchel and L. W. Austin (eds.), Psychology of Intergroup Relations. Chigago: Nelson-Hall

Turner, J. C. (1982). Towards a cognitive redefinition of the social group. In H. Tajfel (ed.), Social Identity and Intergroup Relations. Cambridge: Cambridge University Press.