Άρθρο: Γιώργος Παραδείσης
Ψυχολόγος


Όσοι έχουν προσπαθήσει να αλλάξουν βασικά πράγματα στον τρόπο που σκέφτονται και συμπεριφέρονται, έχουν διαπιστώσει ότι οι αλλαγές είναι πιο δύσκολες απ’ ότι θα περιμέναμε. Πολλές φορές η αδυναμία αλλαγής μεταφράζεται εσφαλμένα σε αδυναμία χαρακτήρα. Άλλες φορές αποδίδονται στην ιδιοσυγκρασία και καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος δεν αλλάζει.

Ο άνθρωπος αλλάζει φυσικά, αλλά είναι δύσκολο. Για να κατανοήσουμε τους λόγους για τους οποίους οι αλλαγές είναι τόσο επώδυνες, πρέπει κατ’ αρχάς να αφήσουμε στην άκρη τις ναρκισσιστικές μας προκαταλήψεις. Δεν είμαστε το κέντρο του κόσμου, πράγμα το οποίο ενώ μπορεί να γνωρίζουμε με τη λογική μας, φαίνεται να το αγνοούμε όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε για ποιο λόγο δεν μπορούμε, για παράδειγμα να σταματήσουμε να έχουμε άγχος. Σε τέτοιες περιπτώσεις εστιάζουμε αποκλειστικά στον εαυτό μας, λες και τα πράγματα εξαρτώνται μόνο από εμάς. Προκειμένου να δούμε ποια είναι η πραγματικότητα, πρέπει να συμπεριλάβουμε στην ερμηνεία μας, το πλαίσιο στο οποίο διαδραματίζεται ή πιο απλά, τα συστήματα στα οποία συμμετέχουμε.

Ως σύστημα μπορούμε να ορίσουμε μια οργανωμένη δομή που αποτελείται από επιμέρους στοιχεία τα οποία βρίσκονται σε μια σχέση αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης μεταξύ τους. Αυτά τα στοιχεία, βρισκόμενα σε μια συνεχή αλληλεπίδραση, επηρεάζουν το ένα το άλλο, είτε με άμεσους είτε με έμμεσους τρόπους, με σκοπό να εξυπηρετήσουν τους στόχους του συστήματος. Ένα από τα σημαντικότερα συστήματα για τον άνθρωπο είναι η οικογένεια του. Ας δούμε μερικές από τις βασικές ιδιότητες που έχουν τα ανθρώπινα συστήματα.

Όρια

Κάθε σύστημα έχει κάποια όρια. Αυτά είναι πρωταρχικής σημασίας, αφού ουσιαστικά το σύστημα ορίζεται μέσω των ορίων του. Αυτός είναι τρόπος να καταλάβουμε που ξεκινάει και που τελειώνει, και σε ποια σημεία διαφοροποιείται από το περιβάλλον του. Προκειμένου λοιπόν να έχουμε ένα σύστημα, αυτό πρέπει να έχει συγκεκριμένα όρια.

Στο παράδειγμα της οικογένειας, τα όρια του συστήματος περιλαμβάνουν συνήθως τα άτομα τα οποία ζουν στο ίδιο σπίτι (σε μια κλασική πυρηνική οικογένεια, έχουμε τους δύο γονείς και τα παιδιά). Αυτά τα άτομα αποτελούν το σύστημα της οικογένειας. Καθένα από αυτά τα άτομα, μπορεί να ανήκει ταυτόχρονα σε μία πληθώρα άλλων συστημάτων (το παιδί μπορεί να ανήκει στο σύστημα της σχολικής του τάξης και στο σύστημα των φίλων του, οι γονείς στο σύστημα της εργασίας τους κλπ).

Το ποιο απ΄ όλα τα συστήματα στα οποία ανήκει ένας άνθρωπος εξετάζουμε, το ορίζουμε εμείς και το κάνουμε αυτό στρέφοντας την προσοχή μας στον τρόπο λειτουργίας του συγκεκριμένου συστήματος. Στην οικογενειακή θεραπεία, εστιάζουμε συνήθως στο σύστημα της οικογένειας (όσους ζουν μέσα στο σπίτι), και αρκετές φορές, διευρύνουμε την εστίασή μας, περιλαμβάνοντας και την ευρύτερη οικογένεια (παππούδες, γιαγιάδες, κλπ).

Ανάλογα με το είδος των ορίων του, το σύστημα κατατάσσεται σε μία από τις παρακάτω κατηγορίες.

Ένα ανοικτό σύστημα, ανταλλάσσει με το περιβάλλον του τόσο ύλη όσο και ενέργεια

Ένα κλειστό σύστημα ανταλλάσσει με το περιβάλλον του, μόνο ενέργεια και όχι ύλη

Ένα απομονωμένο σύστημα δεν ανταλλάσσει με το περιβάλλον του ούτε ύλη ούτε ενέργεια

Επικοινωνία

Το σύστημα λειτουργεί, μέσω της αλληλεπίδρασης των μελών του. Αυτή η αλληλεπίδραση, ονομάζεται επικοινωνία. Οι άνθρωποι οι οποίοι απαρτίζουν το σύστημα, ανταλλάσσουν μεταξύ τους αλλά και με τον έξω κόσμο πληροφορίες.

Υπό αυτή την οπτική γωνία, κάθε μας συμπεριφορά, κάθε εκδήλωση συναισθήματος, δεν θεωρείται από τους Συστημικούς ψυχολόγους κάτι προσωπικό που έχει να κάνει με το ποιοι είμαστε, αλλά ένα επικοινωνιακό μήνυμα προς τα υπόλοιπα μέλη του συστήματος. Ας δώσουμε ένα παράδειγμα.

Έστω ότι έχουμε μία γυναίκα η οποία τον τελευταίο καιρό κλαίει πάρα πολύ συχνά. Υπό το πρίσμα άλλων θεωριών, αυτό που θα εξετάζαμε είναι το πως νιώθει. Ποια είναι τα πράγματα που την πιέζουν, τι είναι αυτό που θέλει να αλλάξει κλπ. Στη θεωρία συστημάτων, αυτό που μας απασχολεί είναι το τι επικοινωνεί στους άλλους όταν κλαίει. Δεν ρωτάμε «πως νιώθεις», αλλά ψάχνουμε να δούμε πως συμπεριφέρεται το σύστημα όταν η γυναίκα κλαίει. Οι ερωτήσεις μας μετασχηματίζονται σε ερωτήσεις του στιλ «τι κάνει ο σύζυγος σου την ώρα που κλαις;» «Πως αντιδρούν τα παιδιά όταν κλαις». Μπορεί να ρωτήσουμε τον σύζυγο «Τι νομίζεις ότι προσπαθεί να σου πει η γυναίκα σου την ώρα που κλαίει;». Με αυτόν τον τρόπο προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε τις ανθρώπινες συμπεριφορές ως επικοινωνιακά μηνύματα -ως πληροφορίες -προς το υπόλοιπο σύστημα.

Έτσι, η ανταλλαγή «ενέργειας» που είδαμε παραπάνω μιλώντας για τα όρια, όταν μιλάμε για ανθρώπινα συστήματα, είναι ανταλλαγή πληροφορίας, αφού μέσω της πληροφορίας που μεταφέρεται από τις συμπεριφορές μας, ανταλλάσσουμε ενέργεια με τα υπόλοιπα μέλη του συστήματος, ή με το περιβάλλον που είναι έξω από αυτό.

Ένα απομονωμένο σύστημα, δεν ανταλλάσσει πληροφορίες με το περιβάλλον του, και το πιθανότερο είναι, ότι αργά ή γρήγορα κάποιο από τα μέλη του, θα εμφανίσει κάποιο σύμπτωμα.

Ομοιόσταση

Μία από τις πιο βασικές λειτουργίες που συναντάμε σε ένα σύστημα, είναι η προσπάθειά του, να διατηρήσει την τρέχουσα κατάστασή του σταθερή. Αυτή η λειτουργία είναι γνωστή με τον όρο «ομοιόσταση». Ένα πολύ καλό παράδειγμά της ομοιόστασης, είναι η προσπάθεια του ανθρώπινου οργανισμού να διατηρήσει την λειτουργία του σώματός μας σταθερή (στους 36,6-36,8 βαθμούς Κελσίου), ανεξάρτητα με τις θερμοκρασίες που επικρατούν στο περιβάλλον.

Κατά έναν πολύ παρόμοιο τρόπο, τα συστήματα προσπαθούν να διατηρήσουν την εσωτερική τους κατάσταση σταθερή, ανεξάρτητα από τις συνθήκες που επικρατούν στο περιβάλλον. Έτσι παρουσιάζουν την τάση να αντιστέκονται στις αλλαγές που μπορεί να προκύπτουν στο εσωτερικό τους.

Σε μια οικογένεια, θα παρατηρήσουμε ότι προσπαθεί να διατηρεί έναν σταθερό τρόπο λειτουργίας ο οποίος δεν θα επηρεάζεται ούτε από τις εξωτερικές αλλαγές (πχ. Κοινωνικές αλλαγές), αλλά ούτε από το πέρασμα του χρόνου.

Εδώ προκύπτει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον φαινόμενο: Τα πράγματα στη ζωή είναι δυναμικά. Αλλαγές συμβαίνουν διαρκώς και προκειμένου να μπορέσει ένα σύστημα να προσαρμοστεί σε αυτές, πρέπει και αυτό το ίδιο να αλλάξει. Όταν ένα σύστημα αντιστέκεται στην αλλαγή για αρκετό καιρό, μπορεί να καταργήσει δυσλειτουργικό. Εάν συμβεί κάτι τέτοιο, τότε, συνήθως, κάποιο μέλος του συστήματος αναπτύσσει κάποιο σύμπτωμα. Το σύμπτωμα αυτό εξυπηρετεί κάποια συγκεκριμένη λειτουργία.

Για να το δούμε πιο απλά, σκεφτείτε μια οικογένεια με δύο παιδιά. Τα παιδιά -όπως είναι φυσιολογικό -μεγαλώνουν. Το σύστημα έχει τη φυσική τάση να αντιστέκεται σε αυτή την αλλαγή. Πόσες φορές έχουμε δει γονείς που φέρονται στα έφηβα μέλη της οικογένειας λες και είναι ακόμα παιδιά; Είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αντίστασης σε αλλαγή η οποία προκύπτει από το πέρασμα του χρόνου. Εάν η οικογένειά μας είναι αρκετά ανελαστική, και επιμένει να φέρεται έτσι, τότε κάποιο μέλος της μπορεί να εμφανίσει ένα σύμπτωμα. Μπορεί για παράδειγμα ένας έφηβος να εμφανίσει παραβατική συμπεριφορά, ή μια έφηβη να εμφανίσει ανορεξία ή μια μητέρα κατάθλιψη κλπ.

Αυτό το σύμπτωμα έχει μια συγκεκριμένη λειτουργικότητα. Έρχεται προκειμένου να εστιαστεί η προσοχή όλης της οικογένειας πάνω σε αυτό, και να αλλάξει ο τρόπος λειτουργίας της ο οποίος είχε καταλήξει να είναι δυσλειτουργικός. Έτσι φεύγει η προσοχή από τις συμπεριφορές του εφήβου στον οποίο φερόμαστε σαν να είναι παιδί και εστιάζεται πάνω στην κατάθλιψη της μητέρας. Μέσα στην οικογένεια μπορεί πλέον όλοι να ταλαιπωρούνται, αλλά το σύστημα της οικογένειας έχει καταφέρει να βρει μια «βολική» κατάσταση λειτουργίας κατά τη διάρκεια της οποίας, τα μέλη του παραμένουν ενωμένα γύρω από ένα κοινό στόχο: Να συμπαρασταθούν στην μητέρα που παρουσιάζει κατάθλιψη.

Όταν κατανοήσουμε και συμπεριλάβουμε στον τρόπο σκέψης μας τα παραπάνω, θα διαπιστώσουμε ότι έννοιες όπως, άγχος, κατάθλιψη, επιθετική συμπεριφορά, κλπ, αποκτούν ένα νέο νόημα, έχουν η κάθε μία την χρησιμότητά τους και δεν είναι άξιο απορίας το ότι είναι δύσκολο να εξαλειφθούν, πρωτού αναπτύξουμε μηχανισμούς οι οποίοι θα υποκαταστήσουν αυτά τα οποία μας προσφέρουν.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Schlippe, A., & Schweitzer, J. (2008). Εγχειρίδιο της Συστημικής Θεραπείας και Συμβουλευτικής. Θεσσαλονίκη: University Studio Press