Άρθρο: Μαρίνος Σκλαβουνάκης
Συγγραφέας


H Persona του Μπέργκμαν είναι αναμφίβολα μία από τις σημαντικότερες ταινίες του Σουηδού δημιουργού και κατά πολλούς κριτικούς μια από της καλύτερες ταινίες από καταβολής σινεμά. Η Persona θα μπορούσε να είναι ένα φιλοσοφικό δοκίμιο πάνω στην ψυχολογία της ταυτότητας, αφού καταφέρνει με ποιητικό τρόπο να θέσει ερωτήματα πάνω στο πρόσωπο και το προσωπείο, πάνω στην τέχνη, στο όνειρο και στην πραγματικότητα, στην αλήθεια και στην ψευδαίσθηση.

Η υπόθεση της ταινίας έχει ως εξής: Στη διάρκεια της παράστασης της Ηλέκτρας η διάσημη πρωταγωνίστρια της παράστασης Ελίζαμπεθ, καταρρέει στη σκηνή μένοντας άφωνη. Ο γιατρός την στέλνει να αναρρώσει σε μια παραθαλάσσια τοποθεσία συντροφιά με μια νοσοκόμα, την Άλμα που θα αναλάβει να την προσέχει για ένα διάστημα. Η Άλμα μιλάει ασταμάτητα ενώ η Ελίζαμπεθ καθόλου (σε ολόκληρη την ταινία λέει μόνο 14 λέξεις). Η σχέση τους παρόλα αυτά εξελίσσεται σε ένα παιχνίδι αναζήτησης ταυτότητας μέχρι που τα δυο πρόσωπα μπερδεύονται δημιουργώντας ένα ψυχολογικό παιχνίδι που καταλήγει στην αντιστροφή των ρόλων.

Δεν πρόκειται όμως εδώ να κάνουμε μια περαιτέρω ανάλυση της ταινίας γιατί πιστέψτε με δεν θα μας έφτανε ούτε ο χρόνος ούτε ο χώρος. Άλλωστε ο σκοπός μας εδώ στο Animartist δεν είναι να κάνουμε μόνο ανάλυση ή κριτική  σε μια ταινία, αφού αυτό είναι  κάτι που μπορεί να το βρει πλέον κανείς εύκολα παντού. Ο στόχος μας είναι να συνδέσουμε την κεντρική  ιδέα μιας ταινίας με κάποια ψυχολογική ιδέα ή θεωρία, με σκοπό να εμβαθύνει ο συλλογισμός μας.

Έτσι και τώρα σκέφτηκα να  πάρουμε την ιδέα του προσωπείου που με τέτοιο ποιητικό και μινιμαλιστικό τρόπο μας έδωσε ο μεγάλος ψυχολόγος του σινεμά, Ινγκγμαρ Μπέργκμαν και να κάνουμε μια ανασκόπηση στο τι γνωρίζουμε για τις προσωπικότητες εντός μας.

Ας δούμε πρώτα την άποψη της δυτικής ψυχολογίας πάνω στο ζήτημα των προσωπείων ή εαυτών. Η έννοια του εαυτού υπήρξε σημαντική σε πολλές θεωρίες της προσωπικότητας, παρόλο που δεν δίνουν όλες οι θεωρίες την ιδια σημασία στην έννοια. Μιλώντας γενικά θα πούμε πως η σύγχρονη δυτική ψυχολογία αναγνωρίζει πολλά σχήματα εαυτού αλλά και την δυνατότητα για πολλές κατηγορίες εαυτού. Με άλλα λόγια αναγνωρίζει ότι έχουμε πολλούς εαυτούς ενταγμένους στο ανάλογο πλαίσιο καθένας με ένα σύνολο ιδιαίτερων χαρακτηριστικών. Για καθέναν από τους εαυτούς υπάρχει μια ομάδα καταστάσεων συναισθημάτων και συμπεριφορών.

Παρόλο που η έννοια του εαυτού σε εμάς είναι αρκετά οικεία αυτό δεν σημαίνει ότι είναι για όλους τους ανθρώπους. Κάποιοι πολιτισμοί δεν έχουν συγκεκριμένη λέξη για τον εαυτό ενώ σε άλλους ο εαυτός είναι πολύ διαφορετικός από αυτό που εννοούμε στην δύση. Στην Ινδία για παράδειγμα υπάρχει ο ατομικός εαυτός και ο συμπαντικός εαυτός. Ο ανατολικός άνθρωπος πιστεύει ότι ο πραγματικός εαυτός βρίσκεται έξω από τον άνθρωπο ενώ ο δυτικός άνθρωπος θεωρεί ότι βρίσκεται μέσα του. Υπάρχει επίσης και μια  διάκριση μεταξύ ατομικού εαυτού και συλλογικού εαυτού. Σε ατομοκεντρικούς πολιτισμούς η ταυτότητα του ατόμου βασίζεται σε αυτά που κατέχει ο άνθρωπος ή σε αυτά που έχει πετύχει.  Για παράδειγμα στο ερώτημα «ποιος είσαι?» οι Αμερικάνοι συνήθως απαντάνε με το όνομα και την απασχόληση τους. Αντίθετα σε περισσότερο συλλογικούς πολιτισμούς όπως της ανατολής, η ταυτότητα κάποιου βασίζεται σε ένα συλλογικό εαυτό, στη συμμετοχή του σε μια ομάδα.

Γενικά μιλώντας όλη η ανατολική φιλοσοφική σκέψη, από τον σούφικο εσωτερικό μουσουλμανισμό μέχρι τον βουδισμό και την ινδική φιλοσοφία με τα διάφορα παρακλάδια της, δέχεται ότι ο άνθρωπος δεν αποτελείται από έναν εαυτό αλλά από πολλούς μαζί. Η ψευδαίσθηση της ενότητας προκύπτει από το φυσικό σώμα, το όνομα και μερικές συνήθειες που προσέρχονται από την εκπαίδευση. Κάθε συναίσθημα, κάθε επιθυμία , κάθε πεποίθηση αποτελεί ένα ξεχωριστό «εγώ», ένα ξεχωριστό προσωπείο. Έτσι λοιπόν ο άνθρωπος δεν έχει ένα ξεχωριστό πρόσωπο αλλά πολλά και η εμφάνιση τους δεν έχει ούτε τάξη ούτε σύστημα. Η αλληλοδιαδοχή των προσωπείων και η αδιάκοπη προσπάθεια τους να επικρατήσουν ρυθμίζεται από εξωτερικά ερεθίσματα. Το καθένα από αυτά παίρνει το πάνω χέρι σε μια δεδομένη στιγμή αντιπροσωπεύοντας το σύνολο του ανθρώπου. Η ινδική φιλοσοφία ονομάζει αυτά τα προσωπεία «ξεχωριστό εαυτό» ή «ξεχωριστά εγώ» και τα θεωρεί βασική αιτία για τα δεινά του ανθρώπου. Η ψευδαίσθηση (πλάνη, Μάγια) του ενός εαυτού δημιουργεί με την σειρά της χωριστότητα και συγκρούσεις.

Η ιδέα των πολλών εαυτών μας βοηθάει να καταλάβουμε όχι μόνο γιατί οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν δυσκολίες στον αυτοέλεγχο ή τη θέληση αλλά και γιατί υπάρχουν τόσες πολλές συγκρούσεις και αντιφάσεις στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Επίσης μας βοηθάει να καταλάβουμε πώς οι άνθρωποι παίρνουν τόσες πολλές αποφάσεις και τις εκτελούν τόσο σπάνια. Το ένα εγώ δίνει υποσχέσεις που το σύνολο οφείλει να ακολουθήσει. Το ζήτημα των πολλαπλών εαυτών μας ξαναγυρίζει στο πρωταρχικό θεμελιώδες μας ζήτημα που είναι η αυτογνωσία. Τίποτα δεν μπορεί να γινεί χωρις την μελέτη των εαυτών. Όταν αποκτηθεί ενότητα δηλαδή τα προσωπεία αυτά μπουν κάτω από έλεγχο η ζωή του ανθρώπου αλλάζει ριζικά.

Ας διαβάσουμε όμως καλύτερα  λίγα λόγια από διάφορα κείμενα παρμένα από ανατολικές διδασκαλίες:

 «Ο άνθρωπος συμπαρασύρεται από το ρεύμα, ασταθής ευμετάβλητος, αποκομμένος, γεμάτος επιθυμίες διασπαρμένος πέφτει σε αλαζονική ταύτιση «είμαι εκείνος, αυτό είναι δικό μου», έτσι σκεπτόμενος προσδένει τον εαυτό του με τον εαυτο του σαν ένα πουλί στο δίχτυ» (Ουπανισάδες UIII.2, Ινδικά ιερά κείμενα)

«Φίλε μου σε προτρέπω ξανά και ξανά : Μόνο όταν ο άνθρωπος χάσει το ξεχωριστό Εγώ του φτάνει στην αληθινή του πατρίδα» (Καμπίρ Σαχίμπ. Σούφι δάσκαλος)

«Η λέξη Εγώ είμαι (Sum) δεν αρμόζει σε κανέναν παρα μόνο στο Θεό μέσα στην ομοίωση του, γιατί κάθε πλάσμα γεννιέται για να μαρτυρήσει το «Δεν είμαι» (Non Sum).  (Meister Eckhart, Γερμανός θεολόγος του 13ου αιώνα)

«Γκρέμισε το σπίτι σου και με τον θησαυρό που είναι κρυμμένος σ’ αυτό θα είσαι σε θέση να χτίσεις χίλια σπίτια. Ο θησαυρός είναι κάτω από αυτό. Δεν  υπάρχει άλλος τρόπος. Μη διστάσεις να το γκρεμίσεις, μη καθυστερήσεις. Έπειτα ο άνθρωπος θα δαγκώσει τα δάκτυλά του λέγοντας, Αλίμονο! Εκείνη η φωτεινή σελήνη ήταν κρυμμένη κάτω από ένα σύννεφο. Δεν έκανα αυτό που μου είπαν για το καλό μου, τώρα το σπίτι και ο θησαυρός έχουν χαθεί και τα χέρια μου είναι άδεια». (Τζαλαλουντίν Ρουμί, Μαθναβί, Σούφι δάσκαλος)


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Lawrence A. Pervin- Oliver P.John, (2001), Θεωρίες προσωπικότητας, Εκδόσεις Τυπωθήτω

Ρέυνολντ Νίκολσον,(1985) Οι μυστικοί των Σούφι, Εκδόσεις Πύρινος κόσμος.