Άρθρο: Μαρίνος Σκλαβουνάκης
Συγγραφέας


Au hazard Balthazar (1966)

Σκηνοθεσία: Ρομπέρ Μπρεσόν

Σε προηγούμενο άρθρο μιλήσαμε για τον Αντονιόνι και τον μινιμαλισμό. Προσπαθώντας να προσεγγίσουμε τον μινιμαλισμό θα πρέπει να δούμε πως εκφράζεται και με άλλες μορφές μέσα από τον κινηματογράφο. Ο Robert Bresson επίσης θεωρείται ένας από τους βασικούς εκφραστές του μινιμαλισμού του μονεταριστικού κινηματογράφου των δεκαετιών 1950 και 1960. Η μινιμαλιστική του προσέγγιση διαφέρει όμως  σημαντικά από αυτή του Antonioni. Ας μην ξεχνάμε ότι ο Αντονιόνι ήταν άθεος και εξέφραζε την κενότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.  Το έργο του Μπρεσσόν αντίθετα διακρίνεται για τον  καθολικισμό του, αλλά και από  ένα πολύ ασκητικό, σοβαρό και συγκρατημένο ύφος που δίνει στις ταινίες του μια ξεχωριστή πνευματικότητα.

Το μινιμαλιστικό ύφος στη σκηνοθεσία του Μπρεσσόν εκφράζεται με διάφορους τρόπους : Αποφεύγει τη χρήση της μουσικής (μόνο αν δένει με την αφήγηση), χρησιμοποιεί πολύ λιτά σκηνικά και κοστούμια, αλλά κυρίως αυτή η απλότητα και λιτότητα φαίνεται στον τρόπο υποκριτικής που επιβάλει στους ηθοποιούς. Ο Bresson έβαζε του ηθοποιούς του να κάνουν άπειρες επαναλήψεις και πρόβες μέχρι που να επαναλαμβάνουν εντελώς μηχανικά πια τις κινήσεις τους και τα λόγια τους χωρίς κανέναν συναισθηματισμό και υπερβολή, ώστε να φύγει αυτή η αίσθηση της «αναπαράστασης». Με αυτό τον τρόπο βλέπουμε τους ηθοποιούς να παίζουν με έναν πολύ ψυχρό και ωμό τρόπο αλλά και ταυτόχρονα πολύ υπαινικτικό, με πολύ λεπτές αποχρώσεις και έμφαση στη λεπτομέρεια, που καταλήγει σε εξαιρετικά συγκινητικές και βαθιές ερμηνείες.

Επέλεγε κυρίως μη επαγγελματίες ηθοποιούς, η ηθοποιούς πολύ νέους σε ηλικία και είχε στόχο να τους μεταμορφώσει σε ηθοποιούς. Στην ταινία ”Στην Τύχη” ο Μπαλτάσαρ (Au hazard Balthazar, 1966) ο πρωταγωνιστής είναι ένας γάιδαρος, ο Μπαλτάσαρ, μια από τις πιο συγκινητικές παρουσίες στην ιστορία του κινηματογράφου.

Στη λιτή γραφή του Bresson το τοπίο δεν παίζει τόσο σημαντικό ρόλο ενώ αφαιρεί οτιδήποτε περιττό από την αφήγηση, τους διαλόγους και την πλοκή δίνοντας με αυτό τον τρόπο την καθαρότητα και την πνευματικότητα στις ιστορίες του. Επίσης το θέμα της πίστης και της θρησκείας είναι παρόν σε όλο του το έργο με κύρια μοτίβα την μετάνοια και την ενοχή. Επίσης συγκρατημένη και λιτή είναι η σκηνοθεσία του: προτιμάει τα μεσαία πλάνα δίνοντας έμφαση στο σώμα και στο πρόσωπο των ηθοποιών, ενώ χρησιμοποιεί πάντα πενηντάρι φακό στην κάμερα, ώστε να μην  παραμορφώνεται την εικόνα και να έχει  πιο φυσικό αποτέλεσμα.

Σημαντικό είναι επίσης να πούμε ότι κατά τη διάρκεια του Β παγκοσμίου πολέμου ο Bresson είχε πιαστεί αιχμάλωτος και είχε περάσει ένα χρόνο σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, κάτι που τον επηρέασε βαθιά.

Η ταινία αυτή (Au hazard Balthazar, 1966) θεωρείται το αριστούργημα του Bresson και μια από τις καλύτερες ταινίες του παγκοσμίου κινηματογράφου. Μινιμαλιστικό τόσο στην αφήγηση αλλά περισσότερο στην ηθοποιία ο Bresson ζητάει απο τον θεατή να πλησιάσει τον χαρακτήρα του και όχι το αντίστροφο. Διαμαρτύρεται για την μοίρα και τη σκληρή πραγματικότητα όλων των έμβιων όντων. Διαμαρτύρεται επίσης που τίποτα δεν είναι στον έλεγχο μας. Η νοημοσύνη μας ως  άνθρωποι που είμαστε ειναι διαφορετική απο του Μπαλταζάρ, γιατι μας επιτρέπει να βλέπουμε  την μοίρα μας αλλά δεν μπορούμε με κανένα τρόπο να την ελέγξουμε ή να την αλλάξουμε. Ο Μπαλταζάρ δεν βλέπει την μοίρα του παρα μόνο την παρούσα κατάσταση που  του συμβαίνει. Το μόνο που μπορεί να κάνει σε αυτόν τον ακατανόητο κόσμο είναι να υπομένει καρτερικά τα βασανιστήρια των ανθρώπων. Στην ταινία βλέπουμε την ζωή του Μπαλταζάρ που αναπαριστά καταρχάς την ζωή του ανθρώπου. Περνάει τα πρώτα του χρόνια μέσα στην χαρά και στο παιχνίδι, υστερα περνάει τα χρόνια του δουλεύοντας, ύστερα περνάει μια περίοδος ταλέντου και ευφυίας και τέλος έρχεται μια μυστικιστική περίοδος που συμβολίζεται με το θάνατο. Ο Bresson υπονοεί ότι είμαστε όλοι Μπαλταζάρ. Όσα όνειρα ελπίδες και σχέδια να έχει κανείς η ζωή και η πραγματικότητα θα κάνει αυτό που είναι να κάνει…θα κάνει το δικό της. Ευτυχώς όμως ο Bresson δεν μας αφήνει έτσι. μας προτείνει την εν συναίσθηση προς τους άλλους ανθρώπους. Αυτή θα δώσει παρηγοριά στην εμπειρία του διαμερισμού με τους άλλους ανθρώπους.


Προτεινόμενη ββλιογραφία

Γ. Σολδάτος (1984) Μικελάντζελο Αντονιόνι, Κινηματογραφικό Αρχείο – Αιγόκερως, Αθηνα

Α. Sitney (1986) Ρομπέρ Μπρεσόν, Κινηματογραφικό Αρχείο, Αιγόκερως, Αθήνα

Sorlin, (2004) Ευρωπαϊκός κινηματογράφος, Ευρωπαϊκές κοινωνίες 1939-1990, Νεφέλη, Αθήνα