Άρθρο: Φωτεινή Μαυρογιώργη
Ψυχολόγος

Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Χασαπλαδάκης
Φιλόλογος


Και όχι δεν έχει καμία σχέση με την γνωστή ποπ τραγουδίστρια… Σχετίζεται με τη σεξουαλικότητα και την ερωτική επιθυμία, ιδίως σε μακροχρόνιες ή “σοβαρές” σχέσεις. Πρόκειται για μία κατάσταση όπου “όταν οι άνδρες αγαπούν δεν έχουν καμία επιθυμία (για σεξουαλική επαφή) και όταν επιθυμούν δεν μπορούν να αγαπήσουν” (Freud, 1925). Ο πατέρας της ψυχανάλυσης επινόησε το σύμπλεγμα Αγία Μητέρα-Πόρνη – μία κατάσταση κατά την οποία ο άνδρας προσλαμβάνει μία γυναίκα είτε ως “αγία” είτε ως “πόρνη”.

     Στην ουσία, αναφέρεται στην ανικανότητα ενός ανθρώπου να διατηρήσει τη σεξουαλική διέγερση μέσα σε μία ερωτική σχέση, που χαρακτηρίζεται από αγάπη και αφοσίωση. Όταν λοιπόν οι άνθρωποι (ιδίως οι άνδρες) έχουν ένα τέτοιο σύμπλεγμα, βλέπουν τη σταθερή τους σύντροφο σαν “Μαντόνα” και χάνουν την ερωτική τους επιθυμία για αυτή. Όταν ενεργοποιείται αυτό το σύμπλεγμα, οι γυναίκες ταξινομούνται με βάση το δίπολο Αγία Μητέρα -Πόρνη: γυναίκες που θαυμάζουν και γυναίκες που βρίσκουν σεξουαλικά ελκυστικές. Τις πρώτες τις αγαπούν, τις δεύτερες τις υποτιμούν. Μπορεί και η ίδια γυναίκα να είναι αντικείμενο του πόθου στην αρχή μίας σχέσης, στην πορεία όμως να γίνει μία “Μαντόνα” και να χαθεί η ερωτική ζωή του ζευγαριού. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν ο έρωτας μετατραπεί σε αγάπη και φροντίδα, όταν υπάρξει μεγάλη οικειότητα, όταν η σχέση γίνει πιο σταθερή, δεδομένη και με “προοπτική” ή όταν η γυναίκα εγκυμονεί ή γίνει μητέρα. Πιο συγκεκριμένα, ο Δρ. Patrick Suraci, Ph.D, και συγγραφέας του “Male Sexual Armor: Erotic Fantasies and Sexual Realities of the Cop on the Beat and the Man in the Street” υποστηρίζει πως “ένας άνδρας μπορεί να θεωρεί τη γυναίκα του ως μητέρα και όχι ως κατάλληλη ερωτική σύντροφο. Αυτός έχει συνηθίσει να έχει σεξουαλική επαφή με μία σέξι γυναίκα και η γυναίκα του δεν ταιριάζει με αυτό το πρότυπο. Είναι τώρα η μητέρα – Μαντόνα. Ασυναίσθητα, μπορεί να του θυμίζει τη μητέρα του, η οποία δεν μπορεί να είναι ένα σεξουαλικό ον”.

     Οι άνδρες που επηρεάζονται από αυτό το σύμπλεγμα έχουν συχνά θέματα με την μητέρα τους: η μητέρα μπορεί να ήταν συναισθηματικά απόμακρη και έτσι το παιδί αναπτύσσει έναν αποφευκτό συναισθηματικό δεσμό μαζί της. Αυτό σημαίνει ότι αναπτύσσει μεγάλη ανάγκη αλλά ταυτόχρονα και φόβο για οικειότητα και δέσμευση. Κάθε φορά που έρχεται πολύ κοντά σε μία γυναίκα, έρχεται ασυνείδητα η δυσάρεστη ανάμνηση της ψυχρής ή απορριπτικής μητέρας του. Έτσι, ενώ επιλέγει γυναίκες που μοιάζουν στη μητέρα του (με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά θα πετύχει τη σχέση οικειότητας που στερήθηκε), όταν αρχίζει να εμπλέκεται το συναίσθημα απομακρύνεται. Αποφεύγει τη δέσμευση για να μην απορριφθεί πάλι και αποφεύγει το σεξ όταν η εικόνα της μητέρας κυριαρχεί και δεν μπορεί πια να δει την σύντροφο σαν ερωτική γυναίκα.

     Ο Δρ. Suraci εξηγεί τις “ρίζες” αυτού του φαινομένου. “Ιστορικά οι άνδρες είχαν μία διχοτομημένη αντίληψη για τις γυναίκες. Στο παρελθόν, οι άνδρες, ειδικά οι έφηβοι, πίστευαν ότι έπρεπε να παντρευτούν ένα “καλό κορίτσι” – μία παρθένα. Έκαναν σεξ μόνο με τα “εύκολα” ή τα “κακά” κορίτσια. Περίμεναν μέχρι το γάμο με ένα “καλό κορίτσι” – μία Μαντόνα, πριν την σεξουαλική δραστηριότητα μαζί της. Πολλές φορές πήγαιναν σε μία πόρνη για την πρώτη τους σεξουαλική εμπειρία. Η έλευση του αντισυλληπτικού χαπιού άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες προσέγγιζαν το σεξ και, συνεπώς, οι άνδρες έπρεπε να αλλάξουν και τις απόψεις τους για να συμβαδίζουν με τις γυναίκες”. Από τότε, εξηγεί ο Δρ. Suraci, οι γυναίκες ήταν εξίσου ελεύθερες με τους άνδρες να κάνουν σεξ, και δεν χρειαζόταν  πλέον οι άνδρες να κάνουν αυτή την διάκριση μεταξύ καλών και κακών κοριτσιών.

     Ωστόσο, παρά την επίδραση που η γυναικεία αντισύλληψη είχε στο κίνημα απελευθέρωσης των γυναικών, η διχοτόμηση εξακολουθεί να υφίσταται ακόμα και σήμερα μέσα από την ποπ κουλτούρα, μέσω της “διαπόμπευσης” των γυναικών που απολαμβάνουν το σεξ με το να είναι “πόρνες” ενώ συντηρείται και από κάποια κοινωνικά-πολιτισμικά πρότυπα, τα οποία πολλές φορές υπερασπίζονται και οι ίδιες οι γυναίκες. Υπάρχουν διχοτομικές σκέψεις όπως “η γυναίκα πρέπει να είναι κυρία στο σαλόνι και πόρνη στο κρεβάτι”, πράγμα που σημαίνει πως η ερωτική διάσταση μίας γυναίκας πρέπει να είναι αποκομμένη από τους άλλους ρόλους της στην κοινωνία και την οικογένεια. Η γυναίκα που έχει πιο πολλές σχέσεις και δεν κρύβει τη σεξουαλικότητα της είναι επιθυμητή αλλά και απειλητική. Πολλές φορές λέγεται ότι “φέρεται σαν άνδρας”.

     Και εδώ οδηγούμαστε σε ένα άλλο πρόβλημα: στα παιχνίδια δύναμης. Αν μία γυναίκα είναι “σαν άνδρας”, τότε δεν μπορεί να υπάρχει ερωτική επιθυμία, καθώς ο άνδρας θεωρεί ότι του στερεί το ρόλο του και τον “ευνουχίζει”. Έτσι κατηγορούν τις γυναίκες για τη δική τους έλλειψη σεξουαλικής επιθυμίας προς αυτές. Από την άλλη, δεν μπορεί να είναι ούτε η «Μαντόνα», γιατί η σεξουαλικότητα της δημιουργεί ανασφάλεια στον άνδρα. Έτσι έχουμε σχέσεις που διατηρούνται μόνο σε πλατωνικό επίπεδο, έχοντας χάσει την ερωτική τους διάσταση και χωρίς να εξελίσσονται.

     Είναι σημαντικό να γίνει διάκριση μεταξύ του συμπλέγματος Μαντόνα-Πόρνη και άλλων καταστάσεων που επηρεάζουν την ανδρική σεξουαλική απόδοση, όπως η περίπτωση κατά την οποία ένας άνδρας σε μία μακρόχρονη σχέση μπορεί να χάσει τη σεξουαλική επιθυμία του με την πάροδο του χρόνου. Όπως ο Δρ. Peter S. Kanaris, Ph.D., εξηγεί: “ το σύμπλεγμα Μαντόνα-Πόρνη πρέπει να διακρίνεται από τις περιπτώσεις των μακροχρόνιων σχέσεων, όπου η επιθυμία φαίνεται να φθίνει από το γεγονός ότι στην πρώτη περίπτωση, το πρόβλημα εκδηλώνεται πολύ πιο σύντομα- συνήθως κοντά σε κάποιο εξελικτικό γεγονός, όπως έναν γάμο, μία εγκυμοσύνη ή ένα δεύτερο παιδί. Στην πραγματικότητα, γεγονότα που συμβαίνουν και συμβολίζουν την αγάπη και την ευτυχία και γενικότερα παραδοσιακές πτυχές των σχέσεων μπορεί να πυροδοτήσουν το σύμπλεγμα Μαντόνα-Πόρνη, ενώ σε μία μακρόχρονη σχέση, έχουμε να κάνουμε με ένα πρόβλημα επιθυμίας, συνήθως ως αποτέλεσμα μίας σχέσης που έχει ‘μπαγιατέψει’”.

     Σύμφωνα με τον Δρ. Joel Block, Ph.D., ψυχολόγο που ειδικεύεται στη θεραπεία ζεύγους, ορισμένοι από αυτούς τους άνδρες εμφανίζουν μία δυσκολία στον τομέα της δέσμευσης. Αυτοί οι άνδρες “παραστρατούν” για να κρατήσουν ανέπαφη την ευαισθησία τους. Φοβούνται συνήθως ασυνείδητα την δέσμευση. Έχοντας μία γυναίκα στο πλευρό τους, δημιουργείται μία καλύτερη αίσθηση ελέγχου. Ωστόσο, πολλοί άνδρες καταλήγουν να βλέπουν τις γυναίκες τους, ειδικά στις μακροχρόνιες σχέσεις, σαν τις μαμάδες τους. Μία τέτοια συμπεριφορά μπορεί να οδηγήσει στην απιστία εξ ονόματος των δύο μερών, καθώς ο άνδρας επιδιώκει το σεξ με κάποια αποδεκτή “πόρνη” και η γυναίκα αναζητά την φυσική παρηγοριά. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει μία σημαντική πίεση στις σχέσεις επειδή ο σύντροφος της γυναίκας μπορεί να την ικανοποιεί σε κάθε  πτυχή της σχέσης, εκτός από την σεξουαλική. Επιπλέον, ο άνδρας αντιμετωπίζει ένα σημαντικό δίλημμα, όπου νιώθει ότι δεν είναι σε θέση να αγαπά κάθε γυναίκα που μπορεί να τον ικανοποιήσει σεξουαλικά και δεν είναι σε θέση να ικανοποιήσει σεξουαλικά οποιαδήποτε γυναίκα, την οποία μπορεί να αγαπήσει.

     Τι μπορεί να γίνει για να ξεπεράσει κάποιος αυτό το σύμπλεγμα; Χρειάζεται πολλή δουλειά ώστε να αποδεχτεί πως η σεξουαλικότητα δεν καθιστά μία γυναίκα ακατάλληλη για άλλους ρόλους και ότι η συναισθηματική σχέση και η εκτίμηση δεν είναι ασύμβατη με τη σεξουαλική σχέση και τον πόθο. Και πάνω απ’ όλα, να μάθει ν’ αγαπά τους ανθρώπους που μπορούν και θέλουν να τον αγαπήσουν.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Freud, Sigmund. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XI: “A Special Type of Choice of Object Made by Men”, pp.165–175. London, Hogarth Press