Άρθρο: Ευτυχία Παπαγιάννη
Ψυχολόγος
Υπ. Διδ. Διαπροσωπικών σχέσεων και Επιρροής
Πάντειου Παν/μίου Κοινωνικών και Πολιτικών Σπουδών

Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Χασαπλαδάκης
Φιλόλογος


Κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, οι Λονδρέζοι γονείς, για λόγους ασφαλείας και σωματικής ακεραιότητας, έστελναν τα παιδιά τους, για μακρύ χρονικό διάστημα, στην επαρχία. Ο Βρετανός ψυχολόγος Bowlby, ορμώμενος από τους “αποχωρισμούς” των παιδιών από τους γονείς τους, παρατηρούσε τις αντιδράσεις των πρώτων και πάνω σε αυτή τη βάση ξεκίνησε να αναπτύσσει τη Θεωρία για τους Τύπους Δεσμού. Ο Bowlby παρατήρησε πως ορισμένα παιδιά αντιδρούσαν κλαίγοντας ή/και ικετεύοντας τους γονείς να μείνουν, άλλα προσποιούνταν πως δεν τους ενδιέφερε η παρουσία του ατόμου φροντίδας, ενώ άλλα φαίνεται πως δέχονταν τον αποχωρισμό με δυσφορία, υιοθετώντας, όμως, ηπιότερες αντιδράσεις. Ισχυρίστηκε πως ο τρόπος που σχετιζόμαστε με τους άλλους- είτε αυτοί είναι οι φίλοι, συνάδελφοι, εραστές ή ακόμα και οργανισμοί- είναι αντιγραφή ή επανάληψη του τρόπου αλληλεπίδρασης, που μάθαμε, κατά την παιδική μας ηλικία.

Έχοντας ως βάση τη Θεωρία Δεσμού, η Kim Bartholomew προτείνει ένα μοντέλο τύπων δεσμού που διακρίνει τέσσερις τύπους. Από αυτό προκύπτει ότι: ο ασφαλής (secure) τύπος έχει ένα σχήμα διαπροσωπικών σχέσεων που είναι θετικό για τον εαυτό τους και τους άλλους. Ο τύπος της εμμονής ή αμφιθυμικός τύπος  (preoccupied) χαρακτηρίζεται από μια αρνητική εικόνα για τον εαυτό και μια θετική εικόνα για τους άλλους, Ο τύπος αποφυγής (avoidant) ενέχει αρνητικά μοντέλα για τον εαυτό και τους άλλους, που διακρίνονται σε δύο ειδικότερους τύπους αποφυγής: τον απορριπτικό (dismissing) και τον φοβικό (fearful). Ο απορριπτικός τύπος αποφυγής χαρακτηρίζεται από μια εξιδανικευμένα θετική εικόνα για τον εαυτό (ιδεατό εγώ) και μια αρνητική εικόνα για τους άλλους. Τέλος, ο φοβικός τύπος αποφυγής έχει μια αρνητική εικόνα και για τον εαυτό και για τους άλλους και παρουσιάζει τις περισσότερες αγκυλώσεις διάδρασης με το  περιβάλλον του.

Πιο συγκεκριμένα, οι ασφαλείς τύποι, είναι οι λιγότερο εκτεθειμένοι σε προβλήματα που προκύπτουν από τις κοινωνικές τους σχέσεις. Έχουν προσδοκίες ότι τα άτομα του κοινωνικού τους περίγυρου θα ανταποκριθούν όταν κανείς τα χρειαστεί και διατηρούν την αυτοεκτίμησή τους σε υψηλά επίπεδα. Επιπλέον, έχουν την προδιάθεση να δημιουργούν σχέσεις που στηρίζονται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, τόσο με τους φίλους, όσο και με τους ερωτικούς τους συντρόφους. Νιώθουν περισσότερη άνεση να μοιράζονται πράγματα για τον εαυτό τους, σε αντίθεση με τους τύπους αποφυγής.

Ο τύπος της εμμονής ή αμφιθυμικός τύπος (preoccupied), χαρακτηρίζεται από μια αρνητική εικόνα για τον εαυτό και μια θετική εικόνα για τους άλλους, γεγονός που τα καθιστά άτομα ετεροπροσδιοριζόμενα, υποχωρητικά και εύκολα σε εκμετάλλευση συναισθηματικά. Ωστόσο, δεν είναι απίθανο να εκδηλώνουν τα συναισθήματά τους κατά τρόπο υπερβολικό, και ενίοτε χειριστικό, ώστε να πείσουν τους άλλους να μείνουν κοντά τους. Ακόμη, διατηρούν το άγχος τους σε υψηλά επίπεδα, όταν συναναστρέφονται άλλους ανθρώπους, από τους οποίους εξαρτώνται για την επικύρωση της αυoταξίας τους. Επιπλέον, απόρροια της αρνητικής εικόνας των αμφιθυμικών τύπων για τον εαυτό τους, είναι η έντονη κριτική που τους ασκούν.

Ο τύπος αποφυγής (avoidant), ενέχει αρνητικά μοντέλα για τον εαυτό του και τους άλλους και διακρίνεται σε δύο ειδικότερους τύπους, τον απορριπτικό (dismissing) και το φοβικό (fearful). Ο απορριπτικός τύπος αποφυγής, προερχόμενος από γονείς απόμακρους, αλλά που γενικά φρόντιζαν για τις ανάγκες του, χαρακτηρίζεται από ψυχρότητα και τάση για υποτίμηση της αξίας των κοινωνικών συναλλαγών, γεγονός το οποίο μας ωθεί να θεωρήσουμε ότι, στα άτομα αυτά ενδεχομένως να επικρατεί σύγχυση σχετικά με το πραγματικό και επιθυμητό κοινωνικό δίκτυο επαφών. Θεωρούν τους άλλους ανάξιους εμπιστοσύνης, συχνά αποφεύγουν την εγγύτητα και έχουν την τάση να τονίζουν τη σπουδαιότητα του να είναι κανείς ανεξάρτητος. Πάντως, σχετικά με μια γενικότερη θεώρηση της ευδαιμονίας τους, οι ασφαλείς και απορριπτικοί τύποι δηλώνουν ότι νιώθουν περισσότερο χαρούμενοι, σε σχέση με τους εμμονικούς ή φοβικούς.

Ο φοβικός τύπος αποφυγής έχει μια αρνητική εικόνα και για τον εαυτό του και για τους άλλους, πιθανόν οι γονείς να μην τον φρόντισαν αρκετά, να ήταν επιθετικοί απέναντί του ή να έπασχαν από κατάθλιψη. Συνήθως, οι φοβικοί τύποι, αποφεύγουν να δημιουργούν στενές διαπροσωπικές σχέσεις, από το φόβο μην πληγωθούν ή απορριφθούν από τους άλλους. Προβαίνουν σε λιγότερες αυτοαποκαλύψεις και διατηρούν την αυτοεκτίμησή τους σε χαμηλά επίπεδα. Ακόμη, οι φοβικοί τύποι χαρακτηρίζονται από έλλειψη διεκδικητικής συμπεριφοράς, η οποία – όχι σπάνια – συνδυάζεται με την τάση των άλλων να τους περιθωριοποιούν.

Γενικά, οι ασφαλείς δεσμοί οδηγούν σε εμπιστοσύνη, αυτονομία, ανακάλυψη και ανάπτυξη, σε αντίθεση με τους ανασφαλείς που σχετίζονται με δυσκολίες αναφορικά με την εμπιστοσύνη, την αναστολή και την απόσυρση. Έχει βρεθεί πως τα άτομα με ασφαλείς τύπους δεσμού εμφανίζουν καλύτερη προσαρμογή με βάση πέντε δείκτες ψυχικής υγείας (μοναξιά, κατάθλιψη, άγχος, εχθρικότητα και ψυχοσωματικές ασθένειες).

Σχηματικά οι Τύποι Δεσμού σε σχέση με την εικόνα για τον εαυτό μας και τους άλλους

Εγώ Άλλοι
Ασφαλής Τύπος + +
Αμφιθυμικός Τύπος +
Απορριπτικός Τύπος +++
Φοβικός Τύπος

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Bartholomew, K., & Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of     a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 61, 226–244.

Bowlby, J. (1973). Attachment and loss: Vol. 2. Separation: Anxiety and anger. New York: Basic Books.

Peplau, L. A., & Perlman, D. (1982). Loneliness: A sourcebook of current theory, research and therapy. New York: Wiley.

Καφέτσιος, Κ. (2005). Δεσμός, Συναίσθημα και Διαπροσωπικές Σχέσεις. Αθήνα: Τυπωθήτω.

Wiseman, Η., Mayseless, Ο., & Sharabany, R. (2006). Why are they lonely? Perceived quality of early relationships with parents, attachment, personality predispositions and loneliness in first-year university students. Personality and Individual Differences, 40, 237–248.