Άρθρο: Μένη Κουτσοσίμου
Ψυχολόγος
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας ΜΔΕ στην Κοινωνική Ψυχιατρική-Παιδοψυχιατρική
Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων Μεταδιδάκτωρ Ιατρικής Παν/μίου Ιωαννίνων στην Ποιότητα Υπηρεσιών


Θα είμαι ειλικρινής μαζί σας… κάποιοι δεν θεραπεύονται ποτέ.
Όταν ο Άλλος δεν φέρεται σωστά, απλά κουνώ το κεφάλι μου και πάω παρακάτω.
Εκείνες οι ξεχασμένες αρετές που σε κάνουν άνθρωπο δε διδάσκονται όποτε θελήσεις.

Ευγένεια… έννοια υπερτιμημένη και υποτιμημένη συνάμα.
Όσο και να την αναζητάς και αποζητάς, είναι να το έχεις μέσα σου πρώτα.
Οι τρόποι μαθαίνονται από το σπίτι, από την οικογένεια, από τους γονείς, τις συνθήκες, τις συγκυρίες… τους Άλλους(;)
Ποιος είναι ο Άλλος άραγε που την επιθυμεί;
Ποιος είσαι εσύ που δεν του την προσφέρεις;

Η Ευγένεια είναι αρετή, συνθήκη, χάρισμα κι επιλογή.
Στην αντίληψή μου δεν είναι διαπραγματεύσιμη, για τη δική σου δεν μου πέφτει λόγος… όμως αν δεν αναγνωρίσεις ότι την επιβάλλω, με έχασες.
Μεταφορικά και κυριολεκτικά.
Στα απλά, τα καθημερινά, τα τετριμμένα.
Στα δύσκολα, τα απρόβλεπτα, τα στιγμιαία.
Ευγένεια στην κίνηση, το άγγιγμα, το βλέμμα.
Ευγένεια στο αίτημα, την υπόνοια, το ψέμα(;)
Ναι, ακόμη κι εκεί, γιατί πάντα αποκαλύπτεσαι εκεί που δεν το περιμένεις.

Λένε πως η ευγένεια είναι μικρή αρετή, δεν δίνει δεκάρα για την ηθική, όπως και η μία για την άλλη. Έχει κατηγορηθεί ως αρετή ετικέτας κι επίδειξης, μια προσποίηση και τίποτε άλλο.
Αυτό από μόνο του την κατατάσσει στις διφορούμενες, ανεπαρκή καθεαυτή, καθόλα ύποπτη, κράτησέ το αυτό, θα επανέλθω. Στα βιβλία αναφέρεται ως η προσβλητική ευγένεια των μεγάλων αλλά κι εκείνη η δουλική ευγένεια των μικρών.
Πλήττεται από την υποκρισία, βάλλεται στην απουσία της.
Το είναι της ευγένειας εξαντλείται εκ’ ολοκλήρου στο φαίνεσθαι.
Χαρτονόμισμα και χαρτζιλίκι.
Στο προσωπείο του ευγενικού κακού, η αντίθεση είναι περισσότερο αισθητική παρά ηθική. Ένας ευγενικός κακός είναι το αντίθετο ενός άγριου θηρίου και κανείς δεν κατηγορεί τα άγρια θηρία. Τους αγροίκους τους δικαιολογούμε. Η αντίθεση σχηματίζεται με το αίμα πάνω στα λευκά γάντια. Από τον μορφωμένο, τον κατέχοντα εξουσία, τον πολιτισμένο, δεν περιμένεις την αποκάλυψη της υποκριτικής ευγένειας.
Ας δούμε τώρα την αντίφαση.
Σ’ ένα άξεστο πλάσμα, μπορούμε να κατηγορήσουμε το ζώο, την άγνοια, την απαιδεψιά, να πούμε ότι φταίει μία λεηλατημένη παιδική ηλικία ή η κοινωνία που απέτυχε. Σ’ ένα πλάσμα ευγενικό όμως, η ευγένεια είναι εδώ παρούσα, κατηγορώντας ευθέως το άτομο ή τον λαό, ακόμη και την ίδια την κοινωνία, όχι όσον αφορά στις αποτυχίες της, οι οποίες άλλωστε θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ελαφρυντικά, αλλά όσον αφορά στα κατορθώματά της.
Έχει καλή ανατροφή… λένε κι αυτό πράγματι, τα λέει όλα.

Παρεκκλίνω… όμως για λόγους επαγρύπνησης, παρά αφηρημάδας.
Απέναντι στην ευγένεια, το σημαντικότερο είναι να μην εξαπατηθείς.
Η πρώτη αρετή δεν είναι ενάρετη, όπως άλλωστε το βρέφος δεν έχει ηθική.
Και ούτε μπορεί να έχει.
Το νόημά της σχηματίζεται με την απαγόρευση.
Έτσι θα σχηματισθεί και η αντίθεση ανάμεσα στο καλό και το κακό.
Έπεται η ηθική. Υπάρχει αυτό που επιτρέπεται κι αυτό που απαγορεύεται.
Ο κανόνας αρκεί και είναι αυτός που προηγείται της κρίσης και τη θεμελιώνει.

Κι αν συνάγουμε αυτό που πρέπει να κάνουμε με αυτό που είθισται να γίνεται;
Αυτό που μεταμορφώνει τα ζωώδη σε ανθρώπινα είναι η πειθαρχία.
Το έθος, η έξη, είναι προγενέστερο της αξίας, η υπακοή προγενέστερη του σεβασμού και η μίμηση προγενέστερη του καθήκοντος.
Η ευγένεια επομένως… «δεν το κάνουμε αυτό» είναι προγενέστερη της ηθικής… «αυτό δεν πρέπει να το κάνουμε», η οποία θα συγκροτηθεί σιγά-σιγά, ως εσωτερικευμένη ευγένεια, απελευθερωμένη από τα προσχήματα και το συμφέρον, επικεντρωμένη εξ’ ολοκλήρου στην πρόθεση… σημειωτέον… ευγένεια και πρόθεση… καμία σχέση.

Πώς όμως θα μπορούσε να αναδυθεί αυτή η συνάφεια, αν η ευγένεια δεν ήταν δεδομένη;
Οι καλοί τρόποι προηγούνται των καλών πράξεων και οδηγούν σε αυτές.
Η ηθική είναι κάτι σαν ευγένεια της ψυχής, ένας τρόπος καλής συμπεριφοράς, από τον εαυτό για τον εαυτό, έστω κι αν το ζήτημα είναι ο άλλος, μια ετικέτα της εσωτερικής ζωής, ένας κώδικας των καθηκόντων μας, ένα τελετουργικό του ουσιώδους.
Η ευγένεια αντίστροφα είναι η ηθική του σώματος και της συμπεριφοράς, ο κώδικας της κοινωνικής ζωής, το τελετουργικό του επουσιώδους.
Ποιο παιδί άλλωστε θα μπορούσε να γίνει ενάρετο, χωρίς αυτή την επίφαση και δίχως αυτή την ευγενή ευχαρίστηση;
Κι εδώ αρχίζουν τα δύσκολα. Τα πράγματα που, για να τα κάνουμε, πρέπει να τα έχουμε μάθει, μόνο κάνοντάς τα, τα μαθαίνουμε… εξηγούσε ο Αριστοτέλης. Πώς όμως να τα κάνει κανείς αν δεν τα έχει μάθει; Υπάρχει εδώ ένας κανόνας, απ’ όπου δεν μπορούμε να βγούμε, παρά μόνο ηθελημένα… και συνειδητά. Πώς να φερθεί κάποιος ευγενικά αν είναι αγενής; Με τη συνήθεια απαντά ο Αριστοτέλης και συμπληρώνει ο Καντ, με την πειθαρχία, που αποβλέπει όμως στην ευχαρίστηση. Και καθώς ο Le Breuer παρατηρούσε, η ευγένεια δεν εμπνέει πάντα την καλοσύνη, την ευθυδικία, τη γλυκύτητα, την ευγνωμοσύνη. Προσφέρει όμως τουλάχιστον τα προσχήματα και κάνει τον άνθρωπο να εμφανίζεται εξωτερικά, όπως θα έπρεπε να είναι εσωτερικά. Γι’ αυτό και είναι ανεπαρκής για τον ενήλικα και απαραίτητη στο παιδί.
Δεν είναι παρά μία αρχή.
Είναι ωστόσο μία αρχή.
Και σ’ αυτό το σημείο, ανάλογα με την ηλικία διαφοροποιείται, όχι κατά τη φύση της αλλά ως προς τις συνέπειές της. Ουσιώδης στην παιδική ηλικία, επουσιώδης στους ενηλίκους. Τι χειρότερο από ένα κακοαναθρεμμένο παιδί απ’ ό,τι ένας κακός ενήλικας;

Κι ερχόμαστε σ’ Εμένα τώρα.
Δεν είμαι πια παιδί. Ξέρω ν’ αγαπώ, να κρίνω, να θέλω… να διεκδικώ… να απαιτώ.
Ικανή για την αρετή λοιπόν, ικανή για την αγάπη, που η ευγένεια με κανέναν τρόπο δεν θα μπορούσε να υποκαταστήσει. Ένας γενναιόδωρος χωριάτης αξίζει για εμένα πολύ περισσότερο από έναν ευγενικό εγωιστή. Συνεργάστηκα καλύτερα με αγράμματους ανθρώπους παρά με δήθεν μορφωμένους. Ο απολύτως τίμιος άνθρωπος θ’ αξίζει περισσότερο στη συνείδησή μου από εκείνον που θα καλύπτει εκλεπτυσμένα τις λαμογιές του. Σε κάθε άλλη περίπτωση δεν σε σώζει όχι ψυχολόγος, ούτε ο Θεός.
Η ευγένεια για εμένα δεν είναι παρά η γυμναστική της έκφρασης.
Μάλιστα μπορεί να αντιδράς απέναντι στην ευγένεια ορισμένων, μεταξύ αυτών και της δικής μου, εξαιτίας μιας τελειότητας που την κάνει καχύποπτη, σήμερα.
Πρόβλημά σου αν αυτό νομίζεις.
Η Ψυχή δεν είναι κρέας να φαγωθεί μόλις βγει από την κατάψυξη.
Οι ιδιότητές της δεν είναι μαλάκωσε, αγάπησε, μάτωσε.
Απέναντι στην αγένειά σου, παραμένει στη φυσική της θέση.
Καλύτερα στον πάγο… τουλάχιστον εκεί δεν θα πονά.

Προ ημερών συμμετείχα σ’ έναν ιστιοπλοϊκό αγώνα.
Σε καταστάσεις πίεσης γνωρίζω ότι δεν παραμένεις ευγενικός όσο πρέπει.
Ωστόσο δεν πίστευα στ’ αυτιά μου όταν άκουγα τον καπετάνιο να δίνει το παράγγελμα, συνοδεύοντάς το με το «σε παρακαλώ» στο πλήρωμά του.
Και νιώθω τυχερή γι’ αυτό.

Η ευγένεια που πιστεύει στην ευγένεια.
Αυτό, μόνο.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Αρτούρο Πέρεθ-Ρεβέρτε (2017). Καλοί άνθρωποι σε σκοτεινούς καιρούς. Εκδόσεις Πατάκη.