Άρθρο: Μένη Κουτσοσίμου
Ψυχολόγος
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας ΜΔΕ στην Κοινωνική Ψυχιατρική-Παιδοψυχιατρική
Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων
Μεταδιδάκτωρ Ιατρικής Παν/μίου Ιωαννίνων στην Ποιότητα Υπηρεσιών


Αν μου έλεγαν ότι πρόκειται ν’ αλλάξω 3 σκάφη εν κινήσει και να ταξιδέψω με 5 μποφόρ, μπορεί και να μην ενέδιδα… τώρα όμως ξέρω ότι έτσι θα χανόταν το όνειρο.

Όσο θυμάμαι τον εαυτό μου, η μεγάλη μου αγάπη ήταν η θάλασσα και ειδικότερα η ιστιοπλοΐα. Ο έρωτας αυτός εκπληρώνεται ύστερα από πολλά χρόνια, καθώς συμπτωματικά οδηγήθηκα σ’ αυτή την επιλογή.

Η ιστιοπλοϊα ήταν πάντα ο χώρος που με μάγευε. Είχα την ευκαιρία να μάθω μικρά αλλά πολύτιμα μυστικά, από φίλους που το κατείχαν. Η ίδια η ιδιοσυγκρασία του ιστιοπλόου είναι τελείως διαφορετική από αυτή του φίλου του μηχανοκίνητου. Κατά τη γνώμη μου, ο ιστιοπλόος είναι μια άλλη «ράτσα» με άλλη φιλοσοφία για τη θάλασσα και τις χαρές της. Πάνω σε αυτή τη φιλοσοφία θα προσπαθήσω να «περπατήσω»…

Δεν θα σας κουράσω με τεχνικά θέματα και τακτικές. Για να σας βάλω όμως στο κλίμα, σας ενημερώνω ότι ό,τι ισχύει με τη θάλασσα, εφαρμόζεται και στη ζωή.

Στην πρώτη δοκιμασία ένιωσα ότι η θάλασσα θέλει σεβασμό. Κανένας συντηρητικός – με την καλή έννοια του ασφαλούς – κυβερνήτης σκάφους αναψυχής που σεβάστηκε τη θάλασσα δεν βρέθηκε ποτέ σε κατάσταση, που να θεωρείται κρίσιμη. Προϋπόθεση είναι βέβαια το σκάφος να μην αντιμετωπίζει προβλήματα τεχνικά και να είναι κατάλληλα εξοπλισμένο.

Κάτι πολύ σημαντικό είναι να υπάρχει προορισμός, και να δοθεί στο Λιμεναρχείο, πριν ξεκινήσετε. Ίσως αυτή η πράξη να σας γλυτώσει από μια πιθανή περιπέτεια. Ζητήστε να σας δώσει το Λιμεναρχείο το δελτίο καιρού της περιοχής, αν δεν έχετε άλλο τρόπο να ενημερωθείτε. Βάλτε σε τάξη το σκάφος και φυλάξτε τα προσωπικά σας αντικείμενα, που μπορεί να βρίσκονται σκορπισμένα. Κάντε τον έλεγχο της μηχανής. Ελέγξτε τα πανιά, τα ξάρτια και ό,τι άλλο θα χρησιμοποιήσετε για το ταξίδι. Βάλτε μπρος τη μηχανή και αφήστε τη στο ρελαντί να ανεβάσει θερμοκρασία. Βεβαιωθείτε, πως η κυκλοφορία της θάλασσας για την ψύξη της μηχανής γίνεται κανονικά.

Στην αναχώρηση, λύστε τους κάβους και αφήστε το σκάφος να κινηθεί προς τα μπρος με το βιράρισμα της άγκυρας. Πάρτε την άγκυρα πάνω και σιγουρέψτε τη στη θέση της. Πάρτε μέσα τα μπαλόνια και τακτοποιείστε τα στη θέση τους. Βάλτε τη μανέτα της μηχανής στο πρόσω με λίγες στροφές, μέχρι να βγείτε από το λιμάνι. Έξω από το λιμάνι βεβαιωθείτε ότι δεν παρεμποδίζετε την κίνηση, βάλτε τη μηχανή στο ρελαντί και γυρίστε πάνω στον καιρό. Βιράρετε πρώτα τη μαΐστρα και μετά ανοίξτε ή βιράρετε το φλόκο. Αν ο καιρός φαίνεται ότι πάει να φρεσκάρει, πάρτε μούδες τώρα. Αν τελικά δεν φρεσκάρει, μπορείτε άνετα αργότερα να αυξήσετε την ιστιοφορία σας. Προσπαθήστε να προβλέψετε τις πιθανές αλλαγές του καιρού. Τις τοπικές συνήθειες του αέρα μπορείτε εύκολα να τις μάθετε από τους ντόπιους, πριν ξεκινήσετε. Ξέροντας την πιθανή κατάσταση του καιρού, τα ρεύματα, τις δυνατότητες του σκάφους σας και τις ικανότητες του πληρώματός σας, είναι πια εύκολο να προσαρμοστείτε στις ανάγκες του ταξιδιού.

Στο ταξίδι, καλή η θεωρία, αλλά στην πράξη φαίνεται ο καπετάνιος.

Στη θάλασσα ο κοντινότερος δρόμος δεν είναι πάντα και ο πιο σύντομος. Το ταξίδεμα με τα πανιά δεν είναι τόσο απλό όσο με τη μηχανή. Η διεύθυνση του ανέμου υπαγορεύει το σχέδιο του ταξιδιού. Αν ο προορισμός σας είναι περίπου προς την κατεύθυνση που φυσάει, τα πράγματα είναι σχετικά εύκολα. Αν όμως πλέετε στα όρτσα, η πορεία σας είναι τεθλασμένη από τα διαδοχικά τακ. Οι διαδρομές αυτές θα πρέπει να γίνονται αρκετά μεγάλες με όσο λιγότερα τακ, για να περιορίσετε το χάσιμο χρόνου και το διάστημα που πρέπει να καλύψετε. Προσέξτε, πλησιάζοντας τη στεριά, να μην αφήνετε το τακ την τελευταία στιγμή, γιατί μπορεί να το «χάσετε». Επίσης στα ρηχά υπάρχουν κίνδυνοι από βράχους και ξέρες που παραφυλάνε. Μεγάλη προσοχή χρειάζεται, όταν πλησιάζετε την ακτή. Εκεί που υπάρχουν βουνά και λόφοι, ο αέρας παρουσιάζει μια ιδιομορφία. Ενώ σε κάποιο σημείο είναι
δυνατός, πάρα κάτω πέφτει. Ενώ έχετε τον καιρό από τα πρύμα, μόλις ξεμυτίσετε από κάποιο κάδο τον βρίσκετε στη μάσκα. Προσοχή στις σπιλιάδες, αυτές τις απότομες ριπές του αέρα. Οι παλιοί καλοί ναυτικοί ποτέ δεν άφηναν τη σκότα από το χέρι όταν ο καιρός ήταν άστατος. Στα στενά και στους κάβους τα ρεύματα παρουσιάζουν κινδύνους και θέλουν προσοχή. Ιδιαίτερα στους κάβους, συχνά το ρεύμα έχει αντίθετη κατεύθυνση από το κύμα. Είναι το αντιμάμαλο, δύο δηλαδή κύματα με αντίθετη κατεύθυνση που συγκρούονται. Το αντιμάμαλο το βλέπουμε συχνά και στο λιμάνι, όταν τα νερά χτυπάνε στην προκυμαία κι επιστρέφουν για να συγκρουστούν με τα απόνερα που δημιουργούνται από το σκάφος ή από τα κύματα, που πάνε να σκάσουν στο μώλο. Στις περιπτώσεις που το ρεύμα έχει την ίδια κατεύθυνση με τον αέρα, προσέξτε μήπως η έκπτωση που σας δίνουν και τα δυο μαζί, εξουδετερώσει το ψήλωμα που κερδίζετε, πλέοντας στα όρτσα. Αν πρόκειται να περάσετε ανάμεσα από δύο βράχους ή κάποιο στενό ή πλέετε κοντά στην ακτή, συμβουλευθείτε το χάρτη σας για να διαπιστώσετε, αν έχει αρκετά νερά για να περάσετε. Με δυνατό αέρα αποφεύγετε να πλέετε πολύ κοντά στο υπήνεμο (σταβέντο) μέρος της ακτής, ιδιαίτερα αν η ακτή είναι απόκρημνη. Απότομες ριπές που κατεβαίνουν από το βουνό μπορούν να κάνουν ζημιά στο πανί, ακόμα και να φέρουν το άλμπουρο κάτω. Με φρέσκο καιρό, καλό είναι επίσης να πλέετε μακριά από το προσήνεμο (σοφράνο) μέρος της ακτής. Κρατήστε μια λογική απόσταση, για να έχετε το περιθώριο χρόνου και χώρου να ελιχθείτε, να μανουβράρετε ή να μουδάρετε.

Οι αλλαγές του καιρού στις θάλασσες είναι απότομες κι απρόβλεπτες. Αν σας πιάσει ένας καιρός μεσοπέλαγα και αισθάνεστε ότι δυναμώνοντας, θα φτάσει τα όρια αντοχής σας, ψάξτε να βρείτε ένα απάγκιο, ένα λιμάνι ή κάποιο κολπίσκο για να καταφύγετε μέχρι να πέσει ο καιρός. Λέγοντας κακοκαιρία στη θάλασσα, εννοούμε μεγάλο κυματισμό και δυνατό αέρα. Κακοκαιρία δεν αντιμετωπίζουμε μόνο το χειμώνα, αλλά και το καλοκαίρι. Στα νερά μας μπορεί να δυναμώσει ο αέρας μέσα σε λίγα λεπτά ή να πιάσει ξαφνικό μπουρίνι. Αν ο καιρός δεν είναι κατάλληλος, καλό είναι να μην επιχειρήσετε να βγείτε από το λιμάνι. Αν όμως πέσετε ξαφνικά σε μια κακοκαιρία, πρέπει να είστε σε θέση να την αντιμετωπίσετε. Μπορεί το σκάφος σας να είναι ικανό ν’ αντέξει σε κάθε λογής καιρό, όμως αυτό δε σημαίνει πως πρέπει να δεχτείτε την πρόκληση και να πάτε γυρεύοντας. Μην ξεχνάτε, πως ως κυβερνήτης έχετε την ευθύνη του πληρώματος. Πέστε στο πλήρωμά σας «Παιδιά, ετοιμαστείτε να το γλεντήσουμε» και πιστέψτε το πρώτος εσείς. Βεβαιωθείτε ότι όλα τα φινιστρίνια και οι φωταγωγοί είναι καλά κλεισμένοι. Βάλτε στη θέση του ό,τι δε χρειάζεται ή δεν πρόκειται να χρειασθεί. Δώστε σαφείς οδηγίες και αναθέστε καθήκοντα στο πλήρωμά σας. Μουδάρετε τη μαΐστρα και πάρτε μέσα τη τζένοα σαν ένα μικρό φλόκο, έστω κι αν νομίζετε ότι το παρακάνετε. Είναι πολύ εύκολο να μεγαλώσετε την ιστιοφορία σας αργότερα, αν χρειαστεί.

Τσεκάρετε αν οι σεντίνες είναι άδειες. Βάλτε μπρος τη μηχανή, αν θέλετε, για να βοηθήσετε λίγο το σκάφος. Στο τιμόνεμα ακολουθήστε την τακτική που έχετε μάθει σαν χειρισμό στην κακοκαιρία. Όμως τα πράγματα μπορεί να δυσκολέψουν, αν εσείς ή και το πλήρωμά σας δεν έχετε αρκετή πείρα. Μη ξεχνάτε, πως δεν υπάρχει ναυτικός που να μην επηρεάζεται από το παράξενο αυτό συναίσθημα, που όλοι μας νοιώθουμε στη φουρτούνα. Το σφίξιμο αυτό στο στομάχι και η ζαλάδα μειώνουν το ηθικό του πληρώματος και σαν συνέπεια έχουν τη μείωση των αντανακλαστικών και της αποτελεσματικότητας στις ενέργειες και στους χειρισμούς που απαιτούνται. Αν καταλάβετε ότι η ίδια κατάσταση θα συνεχιστεί για πολύ, ψάξτε στο χάρτη να βρείτε ένα προσωρινό καταφύγιο. Αν το πλησιέστερο απάγκιο σας υποχρεώνει να ταξιδέψετε στα όρτσα, διαλέξτε κάποιο άλλο, έστω πιο μακριά, προς την κατεύθυνση του
αέρα, το οποίο μπορείτε να φτάσετε με πιο ομαλή πλεύση, για να μη
ταλαιπωρήσετε τους φίλους σας. Μελετήστε καλά το καταφύγιό σας και ελέγξτε, αν έχει αρκετά νερά. Αν ο κολπίσκος που διαλέξατε δεν φαίνεται ακόμα με το μάτι, βάλτε λίγο τη μηχανή για να βοηθήσετε το σκάφος και να φτάσετε πιο γρήγορα. Μουδάρετε τη μαΐστρα ή ακόμα κατεβάστε την τελείως και χρησιμοποιήστε ένα μικρό φλόκο ή τη μουδαρισμένη τζένοα, αν ο καιρός είναι από την πρύμη. Προσπαθήστε να τιμονέψετε με όσο πιο απαλές κινήσεις μπορείτε. Μόλις φτάσετε στο απάγκιό σας, φουντάρετε και βεβαιωθείτε, ότι η άγκυρα έχει πιάσει καλά. Και μην ξεχνάτε πως το κυριότερο καθήκον του κυβερνήτη είναι να προλαβαίνει και να αποφεύγει τις πιθανές καταστάσεις ανάγκης. Το πρώτο λοιπόν πράγμα που πρέπει να κάνετε, είναι να εξοικειώσετε το πλήρωμά σας με τις πιθανές αυτές καταστάσεις, πριν παρουσιαστούν. Το δεύτερο είναι να προσπαθήσετε να τις αποφύγετε, με το σωστό έλεγχο και τη λογική. Το τρίτο -και ίσως το πιο σημαντικό- είναι να προλάβετε τον πανικό που μπορεί να δημιουργηθεί. Δεν υπάρχει καμία κατάσταση ανάγκης, που να μην μπορεί ν’ αντιμετωπιστεί με αποτελεσματικότητα, αν οι αποφάσεις σας είναι οι σωστές και σι ενέργειές σας ψύχραιμες. Το σκάφος σας βέβαια επιβάλλεται να είναι εξοπλισμένο έτσι, που να σας δίνει τη δυνατότητα αυτή. Αν λοιπόν δείτε τη θάλασσα να παίρνει ένα σκοτεινό χρώμα και μια χαμηλή μικρή καταχνιά να σκεπάζει τον ορίζοντα από το μέρος που φυσάει ο αέρας, αν απότομες ριπές αέρα χτυπάνε από διάφορες κατευθύνσεις, αν ο αέρας που έρχεται από τη στεριά σηκώνει σκόνη, τότε να ξέρετε πως ο καιρός θα δυναμώσει.

Ο άνεμος αποτελεί άλλο κεφάλαιο. Ακόμα κι αν το δελτίο δείχνει γενικά δύναμη 5 Μποφόρ για την περιοχή που θα ταξιδέψουμε, μπορεί να βρεθούμε κάποια στιγμή σε μια περιοχή με σπηλιάδες ή ακόμα και να περάσουμε μια καταιγίδα. Καθώς τα μέτωπα περνούν από τις διάφορες περιοχές, η κατάσταση του καιρού μπορεί ν’ αλλάξει. Ιδιαίτερα όταν περνούν ψυχρά μέτωπα, τα οποία είναι συνήθως αέριες μάζες που ακολουθούν ένα βαρομετρικό χαμηλό και είναι ψυχρότερες από το περιβάλλον τους, υπάρχει περίπτωση να φέρουν ραγδαία βροχή ή και καταιγίδα. Καθώς το μέτωπο περνάει, μπορεί επίσης να υπάρξει και απότομη αλλαγή στη διεύθυνση του ανέμου. Ο αέρας που μας δίνει μια κάποια πρόγνωση μπορεί ακόμα να επηρεαστεί από τις τοπικές συνθήκες. Ιδιαίτερα κοντά στην ακτή συναντάμε συχνά τοπικούς ανέμους, που πνέουν από τη στεριά προς τη θάλασσα ή αντίστροφα. Αυτό συμβαίνει γιατί γενικά ο αέρας που είχε κρυώσει κατά τη διάρκεια της νύχτας πάνω από τη στεριά, θερμαίνεται το πρωί με τον ήλιο και την ακτινοβολία της ξηράς. Αυτό δημιουργεί ένα μικρό τοπικό βαρομετρικό χαμηλό, προκαλώντας ρεύμα από τη θάλασσα προς τη στεριά. Είναι η λεγόμενη μπουκαδούρα, που μας δροσίζει τις ζεστές μέρες του καλοκαιριού και που κάνει τη γαληνεμένη θάλασσα του πρωινού να σχηματίζει «προβατάκια» το απόγευμα ή ακόμα και να σηκώνει κύμα. Τη νύχτα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Οι αέριες μάζες πάνω από τη στεριά κρυώνουν και αλλάζουν διεύθυνση πνέοντας προς τη θάλασσα. Το φαινόμενο αυτό των τοπικών καιρικών συνθηκών, που πολλές φορές το συναντάμε στα νερά μας και συχνά επιβάλλεται στη γενική κατάσταση του καιρού της περιοχής, είναι εκείνο που κάνει το ιστιοφόρο μας να καρατιάσει, ενώ κάποιο άλλο λίγο πιο μακριά να πλέει χωρίς πρόβλημα. Ο καλός ιστιοπλόος, όπως βλέπουμε, πρέπει να γνωρίζει αυτές τις καταστάσεις και να κανονίζει την πορεία του έτσι ώστε να «πιάνει» τον αέρα και να τον διατηρεί για πολύ. Άλλη μια απόδειξη πως στη θάλασσα ο κοντινότερος δρόμος δεν είναι και ο πιο σύντομος. Ένας εύκολος τρόπος για μια πρόχειρη πρόγνωση καιρού και την αποφυγή κακοκαιρίας, είναι να στηθούμε με την πλάτη στη διεύθυνση του ανέμου, οπότε θα έχουμε στο δεξί μας χέρι το σύστημα υψηλών πιέσεων και στ’ αριστερό μας το σύστημα των χαμηλών και θα μπορούμε ν’ αποφασίσουμε τι θα κάνουμε για ν’ αποφύγουμε τις κακοτοπιές, ανάλογα πάντα με την περιοχή που ταξιδεύουμε.

Η κατάσταση της θάλασσας εξαρτάται κατά κύριο λόγο από τον άνεμο και τη δύναμη με την οποία φυσάει. Τα κύματα δεν είναι μάζες νερού που κινούνται. Τα μόρια του νερού απλώς ανεβοκατεβαίνουν σε χρονικά διαστήματα με το ρυθμό του κύματος. Οπωσδήποτε όμως ένα μικρό σκάφος επηρεάζεται από το κύμα, ιδιαίτερα όταν αυτό έρχεται από τη μάσκα, γιατί το σκάφος πρέπει να «σκαρφαλώσει» στην κορυφή του κύματος, από την πλευρά που είναι πιο απότομη. Όσο λοιπόν περισσότερο φυσάει, τόσο μεγαλώνει και το ύψος του κύματος. Έχουν μετρηθεί κύματα μέχρι ύψος 20 μέτρων, που όμως στην ανοικτή θάλασσα ή καλύτερα στον ωκεανό δεν είναι απαραίτητα επικίνδυνα για τα μικρά σκάφη, αφού το μήκος κύματος, δηλαδή το ένα κύμα από το άλλο, έχει και μια ανάλογη απόσταση 200 περίπου μέτρων. Ένα κύμα τέτοιο θα ήταν καταστροφικό για ένα σκαφάκι, μόνο αν έσκαγε. Φανταστείτε ένα τέτοιο πελώριο κύμα να «καπελώνει» ένα σκάφος με κάπου 30.000 τόνους νερού! Οι θάλασσες επίσης γίνονται ακόμα πιο δύσκολες, όταν υπάρχει κάποιο θαλάσσιο ρεύμα με κατεύθυνση αντίθετη από αυτή του κύματος. Βάλτε στο τοπίο και το λεγόμενο «αντιμάμαλο», δηλαδή το κύμα που σκάει στην στεριά και ξαναγυρνάει στο πέλαγος, συγκρουόμενο με το κύμα που έρχεται από τη θάλασσα. Το «κοντράρισμα» αυτό των δύο κυμάτων δημιουργεί αυξημένο μπότζι στο σκάφος, όταν πλέει κοντά στη στεριά ή πάει να μπει στο λιμάνι.

Μετά το σαββατοκύριακο που πέρασε, αναλογίζομαι ότι όλες οι συνθήκες που έρχονται, μιλάνε για το ίδιο πράγμα, είτε είσαι στη θάλασσα, είτε στη δουλειά, είτε στη σχέση… τα μελτέμια είναι παντού, το ίδιο και τα αντιμάμαλα κύματα και οι σπηλιάδες… η μαϊστρα σου κρίνεται μόνο εκ του αποτελέσματος… καμία αλαζονεία, μόνο ετοιμότητα κι εμπειρία που είναι απαραίτητο να επανακτιμηθεί και να δοκιμαστεί εκ νέου… σκέφτηκα πολύ… η εμπειρία που μοιράστηκα με τα παιδιά του πληρώματος του αγώνα ήταν μοναδική και τους ευχαριστώ άλλη μια φορά γι’ αυτό.

Αντί Επιλόγου σας παραθέτω μία σημαντική κουβέντα με τον Καθηγητή μου, χρόνια πριν…

-Τι σου είναι ο Άλλος;

-Το λιμάνι μου…

– … και ποιος σου ειπε οτι χρειάζεσαι λιμάνι;


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Βλαστός Φώτης (2016). Η ανατομία του κύματος. Εκδόσεις Ιανός.