Άρθρο: Φωτεινή Μαυρογιώργη
Ψυχολόγος

Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Χασαπλαδάκης
Φιλόλογος


Όταν χωρίζεις με τον άνδρα ή τη γυναίκα της ζωής σου, νιώθεις ότι τρελαίνεσαι. Αλλά πρόκειται για μία πολύ συγκεκριμένη μορφή “τρέλας”:  στην πραγματικότητα, υπάρχουν αντικρουόμενα νευρικά συστήματα που δραστηριοποιούνται στο εσωτερικό του εγκεφάλου. Είναι σαν να ερωτεύεσαι ξανά από την αρχή, μόνο που τώρα αυτό συμβαίνει από την ανάποδη. Ας δούμε πώς οι νευροεπιστήμες το εξηγούν.

Εθισμένος στην αγάπη

Δεν έχει σημασία αν ήσαστε με τον/την πρώην σύντροφό σας έξι μήνες, τέσσερα χρόνια ή περισσότερο – ο χωρισμός στρέφει το μυαλό σας πίσω στην “εμμονή” της αρχικής αγάπης. Ό, τι σας θυμίζει αυτό το πρόσωπο -μία φωτογραφία, μέρη που συνηθίζατε να πηγαίνετε μαζί, τυχαίες σκέψεις- πυροδοτεί δραστηριότητα στους νευρώνες “ανταμοιβής” μέσα στον κερκοφόρο πυρήνα και το κοιλιακό καλυπτρικό πεδίο του εγκεφάλου. Πρόκειται για τις ίδιες περιοχές που ανάβουν όταν οι επιστήμονες μελετούν τους ανθρώπους, μέσω fMRI στη διάρκεια του σταδίου του πρώτου καιρού της αγάπης όπου δεν μπορούν να σκεφτούν τίποτα άλλο εκτός από τον/την σύντροφό τους και τους ζητούν να δουν φωτογραφίες των αγαπημένων τους. Πρόκειται, επίσης, για τμήματα του εγκεφάλου που ανταποκρίνονται στην κοκαΐνη και νικοτίνη. Η ενεργοποίηση των νευρώνων “ανταμοιβής” πυροδοτεί “έκρηξη” ροής του νευροδιαβιβαστή ντοπαμίνη. Με τη σειρά της, η ντοπαμίνη ενεργοποιεί νευρωνικά κυκλώματα στο εσωτερικό του εγκεφάλου που δημιουργούν μία λαχτάρα για ακόμα περισσότερο. Αυτή η λαχτάρα σας δίνει το κίνητρο και σας ενθαρρύνει να δοκιμάσετε άλλες συμπεριφορές που θα σας βοηθήσουν να πάρετε περισσότερα από ό,τι είναι αυτά που χρειάζεστε. Στην περίπτωση της αγάπης, αυτό που έχετε ανάγκη, περισσότερο από οτιδήποτε, είναι ο/η αγαπημένος/η σας.

Καθώς μία ρομαντική σχέση εξελίσσεται σε μία μακρόχρονη συντροφική σχέση, αυτή η εμμονή εξασθενεί, παρόλο που σκέψεις του συντρόφου σας εξακολουθούν να διεγείρουν τα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Όμως μετά από έναν χωρισμό, όλα εκείνα τα παλιά συναισθήματα σας κατακλύζουν. Τα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου εξακολουθούν να αναμένουν τη ρομαντική τους “δόση”, την οποία, ωστόσο, δεν παίρνουν. Και όπως κάποιος που βρίσκεται στα βάθη της εξάρτησης από τα ναρκωτικά, αυτά δυναμώνουν την ένταση σε μία προσπάθεια να σας κάνουν να ανταποκριθείτε σε αυτό το “κάλεσμα”. Σε αυτό το νέο πλαίσιο, το σύστημα ανταμοιβής είναι τώρα το τμήμα του εγκεφάλου που πρόκειται να σας παρακινήσει να κάνετε κάτι πραγματικά ανόητο. Όπως να πάρετε τηλέφωνο τον/την πρώην σας ενώ είστε μεθυσμένοι, ή να επιδιώκετε και να προκαλείτε την σαρκική επαφή με τον/την πρώην σας. Η Lucy Brown, νευροεπιστήμονας στο Einstein College of Medicine, η οποία έχει μελετήσει τις ρομαντικές αποκρίσεις του εγκεφάλου, εξηγεί ότι το συγκεκριμένο κίνητρο είναι πιο ακραίο από τις άλλες μορφές κοινωνικής απόρριψης γιατί ο έρωτας συνδέεται με πιο αρχέγονα τμήματα του εγκεφάλου. “Άλλα είδη κοινωνικής απόρριψης είναι περισσότερο γνωστικά”, υποστηρίζει. “[Η απόρριψη από έναν σύντροφο] είναι ένα γεγονός που αλλάζει τη ζωή και περιλαμβάνει συστήματα που βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο με το αίσθημα πείνας ή δίψας.”

Ο πόνος είναι αληθινός

     Όταν ο/η σύντροφός σας σας αφήσει, είναι πολύ πιθανό ότι θα αισθανθείτε τον πόνο. Νιώθετε ένα σφίξιμο στο στήθος, σας πονά το στομάχι, ή ίσως νιώθετε και αυτή την περίεργη αίσθηση που συνοδεύει τις άσχημες ειδήσεις. Δύο μελέτες που εξέτασαν την εγκεφαλική δραστηριότητα σε ανθρώπους που ήταν βαθιά στη δίνη ενός χωρισμού διαπίστωσαν ότι οι περιοχές ανταμοιβής δεν ήταν τα μόνα συστήματα που φωτίζονταν στους εγκεφάλους τους. Εντόπισαν, επίσης, δραστηριότητα σε περιοχές του εγκεφάλου που ελέγχουν την απελπισία και την απόκριση σε σωματικό πόνο. Ειδικότερα, τα τμήματα του εγκεφάλου που συνέλεγαν σήματα πόνου από το εξωτερικό περιβάλλον βρίσκονταν σε “ηρεμία” αλλά τα συστήματα με τα οποία συνδέονταν- εκείνα που ελέγχουν το πώς το σώμα αντιδρά στον πόνο- ήταν απασχολημένα με το να ενημερώνουν το σώμα ότι κάτι φοβερό συνέβαινε. Και δεδομένου ότι ο εγκέφαλος ελέγχει το σώμα, η ενεργοποίηση αυτών των συστημάτων μπορεί να προκαλέσει μία σειρά αντιδράσεων: για παράδειγμα, την απελευθέρωση ορμονών του στρες που με τη σειρά τους επηρεάζουν την καρδιά, το πεπτικό ακόμη και το ανοσοποιητικό σύστημα. Σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις, το άγχος μπορεί να αποδυναμώσει και να διογκώσει την καρδιά, δημιουργώντας μία κατάσταση που ονομάζεται μυοκαρδιοπάθεια takotsubo ή “το σύνδρομο της ραγισμένης καρδιάς”, το οποίο μπορεί μερικές φορές να οδηγήσει σε θάνατο.

Ευτυχώς, αυτά τα είδη ακραίων αντιδράσεων στο στρες είναι σπάνια. Αλλά ο πόνος του χωρισμού μπορεί να διαρκέσει μεγάλο χρονικό διάστημα. Αυτό το διάστημα ποικίλλει από άτομο σε άτομο, αλλά η Brown υποστηρίζει ότι τα οδυνηρά συναισθήματα συνήθως εξαφανίζονται περίπου στους έξι μήνες έως δύο έτη. Ο πόνος, όμως, είναι ένα φυσικό μέρος της διαδικασίας. Ο χωρισμός πονά διότι ενεργοποιούνται βασικά συστήματα που μας βοηθούν να δημιουργούμε και να διατηρούμε ουσιώδεις συνδέσεις με άλλους ανθρώπους. “Είναι ένα σύστημα που προσπαθεί να μας κρατήσει κοντά”, εξηγεί η Brown. “Όταν βιώνουμε μικρούς αποχωρισμούς, αυτά τα συναισθήματα μας κάνουν να προσπαθήσουμε σκληρά να φτάσουμε κοντά σε αυτό το πρόσωπο και πάλι. Αν οι δύο αυτοί άνθρωποι συνεργάζονται, λειτουργεί”. Όταν δεν συμβαίνει αυτό, πονάει τόσο πολύ όσο ένα κόψιμο ή ένα σπασμένο οστό.
Τι σκεφτόταν ο άλλος και χωρίσατε; Και τι μπορείς να κάνεις;

Μέχρι στιγμής, όλα τα πειράματα “χωρισμού” με τη χρήση fMRI έχουν εξετάσει την εγκεφαλική δραστηριότητα σε αυτούς που μένουν πίσω μετά τον χωρισμό. Ωστόσο, η επιστήμη ακόμα δεν έχει ιδέα τί συμβαίνει στον εγκέφαλο αυτών που προκαλούν τον χωρισμό. Η λογική προτείνει ότι πρέπει να υπάρχει κάποιος μηχανισμός που μπορεί σιγά σιγά να διαβρώνει και να αποδυναμώνει τις συνδέσεις στα νευρωνικά μονοπάτια που σχετίζονται με την προσκόλληση και την οικειότητα. Πράγματι, γνωρίζουμε ότι οι νευρωνικές συνδέσεις που δεν χρησιμοποιούνται στα αισθητηριακά μονοπάτια ατροφούν, οπότε ίσως αυτό το είδος νευρωνικής “επαναδιατύπωσης” μπορεί επίσης να αλλάξει σιγά σιγά το πώς αισθάνεται για εσάς ο/η σύντροφος σας, ώσπου μία μέρα, αυτά τα θετικά συναισθήματα του ρομαντικού δεσμού εξαλείφονται.

Ωστόσο, όταν είσαι πληγωμένος, δεν υπάρχει κανένας λόγος που να σε εμποδίζει από το να δοκιμάσεις πράγματα που ενθαρρύνουν το μυαλό σας να κάνει “επανεκκίνηση”. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν ενδείξεις ότι αμέσως μετά από έναν χωρισμό ο εγκέφαλος εργάζεται σκληρά για να σας κάνει να προχωρήσετε. Οι απεικονίσεις των εγκεφάλων των πληγωμένων ενός χωρισμού εντόπισαν δραστηριότητα σε περιοχές του μετωπιαίου φλοιού που αναστέλλουν τις παρορμήσεις και επαναπροσδιορίζουν τη συμπεριφορά.

Με λίγα λόγια, εξηγεί η Brown, ο εγκέφαλoς προσπαθεί να ρυθμίσει τα ανάμεικτα συναισθήματα, να σας αποτρέψει από το να κάνετε τρελά πράγματα και να σας βοηθήσει να “μαζέψετε” τα κομμάτια σας. Θα χρειαστεί χρόνος για να το ξεπεράσετε. Αλλά με την πάροδο του χρόνου, η εγκεφαλική δραστηριότητα της ρομαντικής αυτής εμμονής θα φύγει. Μέχρι τότε, η Brown προτείνει να προσπαθήσετε να “ξαναγράψετε” τη μνήμη σας. “Όταν σκέφτεστε το εν λόγω πρόσωπο, αντί να σκέφτεστε πόσο ωραία ήταν [η σχέση], σκεφτείτε πόσο κακό ήταν αυτό το άτομο για εσάς”.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Brown L. Lucy et. al. (2010). Reward, Addiction, and Emotion Regulation Systems Associated With Rejection in Love. Journal of Neurophysiology. 104, 51-60.