Άρθρο: Φωτεινή Μαυρογιώργη
Ψυχολόγος

Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Χασαπλαδάκης
Φιλόλογος


Πόσες φορές έχει συμβεί κάτι και σκέφτεστε αμέσως, “Δεν έπρεπε να το κάνω αυτό” ή “Είναι μόνο δικό μου λάθος” ή ίσως “έπρεπε να γνωρίζω καλύτερα”. Αισθάνεστε ένοχοι για όσα έχετε κάνει ανεξάρτητα από το τι είναι. Για πολλούς ανθρώπους η ενοχή αποτελεί ένα τεράστιο βάρος στους ώμους τους το οποίο δεν μπορούν να διαχειριστούν ίσως επειδή δεν μπορούν αν το προσεγγίσουν και να το προσδιορίσουν.
Η ενοχή είναι, πρώτα απ ‘όλα, ένα συναίσθημα. Μπορεί να σκεφτείτε την ενοχή ως έναν καλό τρόπο να κάνετε κάποιον να κάνει κάτι για σας, υπό το βάρος μίας αίσθησης υποχρέωσης. Η ενοχή δεν είναι πολύ καλό κίνητρο. Είναι ακριβέστερο να σκεφτόμαστε την ενοχή ως εσωτερική κατάσταση. Στο γενικό σχήμα των συναισθημάτων, η ενοχή βρίσκεται στην κατηγορία των αρνητικών συναισθημάτων τα οποία περιλαμβάνουν την αγωνία, τη θλίψη και τη μοναξιά, σύμφωνα με ένα ολοκληρωμένο θεωρητικό πλαίσιο (Fischer, Shaver, & Carnochan, 1990).
Όπως και για άλλα συναισθήματα, δεν υπάρχει κάποια σαφής εξήγηση για την ενοχή. Η παραδοσιακή φροϋδική άποψη υποστηρίζει ότι η ενοχή κατοικεί κάτω από το επιφανειακό “στρώμα” της συμπεριφοράς. Η ψυχοδυναμική θεωρία του Φρόυντ προτείνει να χτίζουμε αμυντικούς μηχανισμούς που θα μας προστατεύσουν από την ενοχή που θα βιώναμε αν γνωρίζαμε πόσο πραγματικά “απαίσιες” είναι οι επιθυμίες μας. Συγκεκριμένα, ο Φρόυντ συνέδεσε το αίσθημα της ενοχής, και το σχετικό συναίσθημα του άγχους, με το φαλλικό στάδιο της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης. Τα μικρά παιδιά, πίστευε, επιθυμούν να συνάψουν ερωτικές σχέσεις με τον γονέα του αντίθετου φύλου. Τελικά, αυτές οι επιθυμίες απωθούνται και μετατρέπονται σε σεξουαλική έλξη προς άλλα παιδιά της ηλικίας τους. Ο μαθητής του Freud, Erik Erikson, δεν εστίασε ιδιαίτερα στην άποψη του Freud για τη σεξουαλικότητα ως την μοναδική δύναμη στην ανάπτυξη και επομένως επαναπροσδιόρισε την έννοια της ενοχής του Freud. Αντ ‘αυτού, ο Erikson πίστευε ότι η ενοχή εμφανίζεται για πρώτη φορά στη ζωή περίπου στην ηλικία των 3-5 ετών ως το αρνητικό αποτέλεσμα μίας περιόδου που ονομάζεται “πρωτοβουλία έναντι ενοχής”. Τα παιδιά αναπτύσσουν μία έντονη αίσθηση ενοχής σε αυτή την ηλικία ως το ακριβώς αντίθετο του παιχνιδιού. Φοβούνται να εκφραστούν μέσα από τα παιχνίδια τους, επειδή φοβούνται ότι, αν δείξουν τα αληθινά συναισθήματά τους, θα διαπράξουν μία απαράδεκτη πράξη. Αναπτύσσονται για να γίνουν υπερβολικά “συμπλεγματικοί” ενήλικες που φοβούνται συνεχώς να κάνουν κάτι για το οποίο αργότερα θα αισθάνονταν ένοχοι.
Εάν δεν σας αρέσει η ψυχοδυναμική προσέγγιση της ενοχής, ίσως θα βρείτε τη γνωστική εξήγηση λίγο πιο ευχάριστη. Σύμφωνα με αυτήν, η ενοχή είναι ένα συναίσθημα που οι άνθρωποι βιώνουν επειδή είναι πεπεισμένοι ότι έχουν προκαλέσει βλάβη. Στη γνωστική θεωρία, οι σκέψεις προκαλούν τα συναισθήματα. Η ενοχή του συναισθήματος απορρέει άμεσα από τη σκέψη ότι το άτομο είναι υπεύθυνο για την ατυχία κάποιου άλλου, είτε αυτό συμβαίνει είτε όχι. Οι άνθρωποι που βιώνουν την ενοχή τους σε μία χρόνια βάση υποφέρουν λανθασμένα από την ψευδαίσθηση ότι έχουν προκαλέσει σε άλλους ανθρώπους βλάβη. Το αρνητικό συναίσθημά τους προκύπτει από την τάση τους να παρερμηνεύουν τί συμβαίνει σε αυτούς και να μην αμφισβητούν τη λογική των συμπερασμάτων τους. Η γνωστική θεραπεία συχνά περιλαμβάνει την διδασκαλία απαλλαγής από τις «αυτόματες σκέψεις» τους, ότι δηλαδή έχουν κάνει τους άλλους να υποφέρουν. Οι άνθρωποι που μαστίζονται συνεχώς από την ενοχή διδάσκονται, επίσης, να αναγνωρίζουν τις “δυσλειτουργικές τους συμπεριφορές” ως καταστροφικές ή γενικευόμενες (πιστεύοντας ότι αν συμβεί κάτι κακό, έπονται πολλά περισσότερα).
Οπλισμένοι με αυτό το υπόβαθρο, ας εξετάσουμε τους πέντε τύπους ενοχής:

1ος Τύπος: Ενοχή για κάτι που κάνατε. Ο πιο προφανής λόγος για να αισθανθείτε ένοχος είναι ότι κάνατε κάτι λάθος. Αυτός ο τύπος ενοχής μπορεί να προκαλέσει βλάβη σε άλλους, όπως σωματικό ή ψυχολογικό πόνο. Μπορεί, επίσης, να αισθανθείτε ένοχος επειδή παραβιάσατε τον δικό σας ηθικό κώδικα (π.χ., εξαπάτηση, ψέμα ή κλοπή). Ενοχή μπορεί να προκληθεί κάνοντας κάτι που είχατε ορκιστεί ότι δεν θα κάνατε ξανά (όπως κάπνισμα, χρήση αλκοόλ ή υπερκατανάλωση τροφής). Σε κάθε μία από αυτές τις περιπτώσεις, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συμπεριφορά συνέβη.

2ος Τύπος: Ενοχή για κάτι που δεν κάνατε, αλλά θα θέλατε να κάνετε. Σκέφτεστε να διαπράξετε μία πράξη η οποία αποκλίνει από τον δικό σας ηθικό κώδικα ή συμμετέχετε σε συμπεριφορές που είναι ανέντιμες ή παράνομες. Μπορεί, για παράδειγμα, να έχετε νιώσει ερωτική έλξη για κάποιον άλλο εκτός από τον σύζυγό σας ή τον μακροχρόνιο σύντροφό σας. Αυτός είναι ένας σκληρός τύπος ενοχής που καλείται κανείς να διαχειριστεί. Είναι αλήθεια ότι δεν διαπράξατε πραγματικά την πράξη. Ωστόσο, όλοι γνωρίζουμε ότι και μόνο το γεγονός ότι σκέφτεστε μία πράξη που παραβιάζει τα δικά σας ηθικά πρότυπα μπορεί να είναι τόσο ενοχλητική όσο και η ίδια η πράξη.

3ος Τύπος: Ενοχή για κάτι που νομίζετε ότι κάνατε. Σύμφωνα με τις γνωσιακές θεωρίες των συναισθημάτων, μεγάλο μέρος της δυστυχίας που βιώνουμε οφείλεται στις δικές μας παράλογες σκέψεις σχετικά με τις καταστάσεις. Εάν νομίζετε ότι κάνατε κάτι λάθος, μπορεί να βιώσετε σχεδόν τόσο μεγάλη ενοχή όσο κι αν πραγματικά το είχατε πράξει – ή και ακόμα περισσότερο. Μια αρκετά συνηθισμένη γνωστική πηγή ενοχής είναι η μαγική πεποίθηση ότι μπορείτε να αλλοιώνετε ανθρώπους, με το να σκέφτεστε γι’ αυτούς με αρνητικό ή “κακό” τρόπο. Ίσως επιθυμείτε ένας πρώην σας να βιώσει μία αρνητική στροφή της μοίρας. Αν τελικά συμβεί αυτό, μπορεί σε κάποιο επίπεδο να πιστέψετε ότι οφείλεται στη δική σας εκδικητική επιθυμία. Πιθανώς γνωρίζετε ότι είναι παράλογο, αλλά είναι δύσκολο να απαλλαγείτε πλήρως από αυτήν την πίστη. Γνωρίζουμε επίσης ότι η μνήμη μας για παρελθόντα γεγονότα είναι εξαιρετικά λανθασμένη. Είναι πιθανό να μην έχετε κάνει τίποτα λάθος, αλλά να θυμάστε κάτι λανθασμένα και να πιστεύετε ότι το κάνατε, ειδικά όταν υπάρχουν ιδιαίτερα φορτισμένα συναισθήματα.

4ος Τύπος: Ενοχή ότι δεν κάνατε αρκετά για να βοηθήσετε κάποιον. Ίσως να έχετε έναν φίλο που είναι πολύ άρρωστος ή που φροντίζει έναν άρρωστο συγγενή. Ενώ κατά το παρελθόν έχετε αφιερώσει ώρες από τον ελεύθερο χρόνο σας για να βοηθήσετε αυτό το άτομο, τώρα έχετε και άλλες υποχρεώσεις που πρέπει να εκπληρώσετε. Ή ίσως οι γείτονές σας υπέστησαν μία τραγική απώλεια όπως τον θάνατο ενός συγγενή. Έχετε προσφέρει ημέρες και εβδομάδες του ελεύθερου χρόνου σας, αλλά, και πάλι, πιστεύετε ότι δεν μπορείτε να συνεχίσετε να το κάνετε. Η ενοχή τώρα αρχίζει να φτάνει σε εσάς και προσπαθείτε απεγνωσμένα να βρείτε τρόπους για να τους βοηθήσετε, παρά το βάρος που σας δημιουργεί αυτό. Οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο “κόπωση από συμπόνια” για να συλλάβουν αυτό το αίσθημα εξουθένωσης. Παρόλο που ο όρος χρησιμοποιείται συνήθως για επαγγελματίες βοηθούς, μπορεί να συμβεί και σε άτομα που προσφέρουν συνεχή άτυπη υποστήριξη σε άλλους που έχουν ανάγκη. Πάνω στην συνολική συναισθηματική αποστράγγιση από την κατάσταση επικάθεται η ενοχή επειδή νομίζετε ότι πρέπει να κάνετε περισσότερα.

5ος Τύπος: Ενοχή ότι βρίσκεστε σε καλύτερη κατάσταση από κάποιον άλλο. Η εμπειρία της ενοχής των επιζώντων αναγνωρίζεται από επαγγελματίες που εργάζονται με βετεράνους πολέμου που επέζησαν σε σχέση με άλλους συμπολεμιστές τους. Η ενοχή των επιζώντων συμβαίνει επίσης όταν άνθρωποι που χάνουν οικογένειες, φίλους ή γείτονες σε καταστροφές παραμένουν “ανέγγιχτοι” ή, τουλάχιστον, ζωντανοί. Αν και εφαρμόζεται σε ανθρώπους που επιβιώνουν όταν άλλοι στην ίδια κατάσταση έχουν πεθάνει, η ενοχή των επιζώντων χαρακτηρίζει, επίσης, εκείνους που κάνουν μία καλύτερη ζωή για τον εαυτό τους σε σχέση με την οικογένεια ή τους φίλους τους. Οι φοιτητές πρώτης γενιάς, για παράδειγμα, συχνά βιώνουν αντικρουόμενα συναισθήματα σχετικά με την επιτυχία τους στο σχολείο. Θέλουν να τα πηγαίνουν καλά (και οι οικογένειές τους το θέλουν εξίσου), αλλά οι ίδιοι αισθάνονται ένοχοι ότι λαμβάνουν ευκαιρίες που οι γονείς ή τα αδέλφια τους δεν είχαν. Για να «προστατεύσουν» τα μέλη της οικογένειάς τους, μπορεί να συμμετέχουν σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές που εξασφαλίζουν ότι δεν θα τα καταφέρουν στο πανεπιστήμιο. Η λογική θα υπαγόρευε ότι η οικογένεια πραγματικά θέλει να πετύχει ο σπουδαστής (και έτσι να φέρει τιμή στην οικογένεια), αλλά αυτή η λογική χάνεται στον φοιτητή λόγω της ενοχής του επιζώντα.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ενοχή είναι ένα περίπλοκο και ενδιαφέρον συναίσθημα. Μπορεί ακόμη και να σας κάνει να ξοδέψετε περισσότερα από ό, τι θέλετε ή μπορείτε όταν αγοράζετε δώρα για τους φίλους και την οικογένειά σας. Όπως και να χει, δεν μπορούμε να ζήσουμε μία εντελώς απαλλαγμένη από ενοχές ζωή αλλά μπορούμε να την κρατήσουμε μέσα σε διαχειρίσιμα όρια. Η ενοχή μπορεί να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, βοηθώντας μας να αναγνωρίσουμε πότε, στην πραγματικότητα, έχουμε κάνει κάτι κακό. Η ενοχή, από μόνη της, δεν είναι καταστροφικό συναίσθημα. Αν την αφήσουμε, ωστόσο, να γίνει όλο και πιο καταναγκαστική, η ενοχή μπορεί να μας κάνει να βγάλουμε το χειρότερό σας εαυτό.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Fischer, K. W., Shaver, P. R., & Carnochan, P. (1990). How emotions develop and how they organise development. Cognition And Emotion, 4(2), 81-127