Άρθρο: Φωτεινή Μαυρογιώργη
Ψυχολόγος

Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Χασαπλαδάκης
Φιλόλογος


     Υπάρχουν “καλοί” και “κακοί” άνθρωποι; Μάλλον όλοι εν δυνάμει μπορούμε να είμαστε και τα δύο. Αναμφισβήτητα, όμως, υπάρχουν καλές και κακές συμπεριφορές, ευγενείς και ποταπές πράξεις. Οι άνθρωποι βιώνουμε όλη τη γκάμα των συναισθημάτων, από τις πιο σκοτεινές ως τις πιο φωτεινές αποχρώσεις της συναισθηματικής παλέτας. Ανάμεσα στις πιο σκοτεινές και τις πιο φωτεινές αποχρώσεις υπάρχουν, ωστόσο, και γκρίζες ζώνες, όπου τοποθετείται το συναίσθημα της απάθειας. Αν και όχι τόσο σκοτεινό όσο ο φθόνος, η κακία ή η αλαζονεία, η απάθεια μπορεί να οδηγήσει σε εξίσου καταστροφικές πράξεις και συμπεριφορές και να προκαλέσει μεγάλο πόνο στους ανθρώπους γύρω μας. Οι στιγμές εκείνες που θα μπορούσαμε να έχουμε βοηθήσει τον άλλο αλλά δεν το κάναμε. Που θα μπορούσαμε να τον έχουμε ανακουφίσει με μια πράξη ή ακόμη με ένα καλό λόγο.
Πρόκειται για το φαινόμενο “bystander apathy effect” ή της “απάθειας των παρισταμένων” που συνεπάγεται ότι όταν ο αριθμός των παρευρισκομένων αυξάνεται σε μία κατάσταση έκτακτης ανάγκης, τόσο λιγότερο πιθανό θα είναι κάποιος από τους παρευρισκόμενους να βοηθήσει στην κατάσταση. Οι κοινωνικοί ψυχολόγοι Bibb Latané και John Darley ανέπτυξαν αυτήν την ιδέα μετά την περίφημη δολοφονία της Kitty Genovese το 1964 στη Νέα Υόρκη. Η Genovese μαχαιρώθηκε μέχρι θανάτου έξω από το διαμέρισμά της, ενώ οι παρευρισκόμενοι που παρακολούθησαν το έγκλημα δεν παρενέβησαν για να βοηθήσουν ή να καλέσουν την αστυνομία. Οι ειδικοί ενδιαφέρθηκαν για το ζήτημα αυτό προσπαθώντας να κατανοήσουν την περίπτωση ενός φόνου που διαπράχθηκε εν τη παρουσία 38 ατόμων, γειτόνων του θύματος. Η επίθεση διήρκεσε 35 ολόκληρα λεπτά, διάρκεια στην οποία κανένας από τους γείτονες της γυναίκας, οι οποίοι παρακολουθούσαν από τα παράθυρά τους, δεν έκανε την οποιαδήποτε κίνηση να βοηθήσει ή να καλέσει βοήθεια. Μάλιστα, ο δολοφόνος δύο φορές τρομαγμένος από τα φώτα στα παράθυρα των σπιτιών τράπηκε σε φυγή, αλλά επέστρεψε όταν διαπίστωσε ότι κανείς δεν επρόκειτο να παρέμβει.
Οι Latané και Darley απέδωσαν το “φαινόμενο των παρευρισκομένων” στην αντιληπτή διάχυση της ευθύνης, η ευθύνη δηλαδή να παράσχουμε τη βοήθειά μας διαχέεται ανάμεσα στους παρευρισκόμενους, μαζί με την διάχυση του “φταιξίματος” αφού οι άνθρωποι δεν πιστεύουν ότι θα κατηγορηθούν ως άτομα, όταν είναι μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου. Οι άνθρωποι επομένως τείνουν να πιστεύουν ότι κάποιος άλλος θα βρεθεί να επέμβει και ότι η βοήθεια που εκείνοι θα μπορούσαν να παρέχουν θα ήταν ανεπαρκής ή και επιζήμια. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται και πλουραλιστική άγνοια. Είναι η γνωστή περίπτωση που ο ένας κοιτάζει να δει τι θα κάνει ο άλλος και ακόμη και αν πιστεύει ότι θα έπρεπε να κάνει κάτι, συμμορφώνεται αυτόματα με αυτό που κάνουν και οι υπόλοιποι, από φόβο να ξεχωρίσει και να γελοιοποιηθεί.
Όταν ένας παρευρισκόμενος αποφασίσει να βοηθήσει, πρέπει να αποφασίσει ποια βοήθεια είναι κατάλληλη για την κατάσταση. Η παροχή βοήθειας περιλαμβάνει επίσης παράγοντες εφαρμογής της απόφασης που θα πρέπει να καθοριστούν με βάση τις ανάγκες της κατάστασης και εάν ο παρευρισκόμενος έχει τα προσόντα να παρέχει την κατάλληλη βοήθεια. Για παράδειγμα, αν κάποιος καταρρεύσει και ένας παρευρισκόμενος δεν γνωρίζει ΚΑΡΠΑ, αλλά αποφασίζει να βοηθήσει, θα πρέπει πιθανώς να βοηθήσει, κάνοντας έκκληση για βοήθεια και προσπαθώντας να βρει έναν άλλο παρευρισκόμενο που μπορεί να προσφέρει ΚΑΡΠΑ. Συχνά οι παρευρισκόμενοι δεν βοηθούν επειδή φοβούνται ότι μπορεί να χειροτερέψουν τα πράγματα ή να τεθούν οι ίδιοι σε κίνδυνο εάν η κατάσταση θεωρηθεί επικίνδυνη.
Παρόλα αυτά, δεν είναι απαραίτητο να πρόκειται για μια επείγουσα κατάσταση… Η οποιαδήποτε περίσταση κατά την οποία ένας άνθρωπος υποφέρει μπροστά μας με οποιοδήποτε τρόπο, είναι μία ευκαιρία να δείξουμε καλοσύνη. Όπως λέει ο συγγραφέας George Saunders: «Εκείνο που περισσότερο μετανιώνω στη ζωή μου είναι οι στιγμές έλλειψης καλοσύνης…εκείνες οι στιγμές που ένας άλλος άνθρωπος ήταν εκεί, μπροστά μου, υποφέροντας και εγώ αντέδρασα…λογικά. Επιφυλακτικά. Ήπια.
Και συνεχίζει…
Ή για να το δούμε και από την άλλη πλευρά του τηλεσκόπιου: Ποιόν, στη ζωή σου θυμάσαι με τη μεγαλύτερη αγάπη, με τα πιο αδιαμφισβήτητα συναισθήματα ζεστασιάς;
Εκείνους που σου έδειξαν τη μεγαλύτερη καλοσύνη…
     Αλλά, όπως αποδεικνύεται, η καλοσύνη, είναι δύσκολη– ξεκινάει με ουράνια τόξα και κουταβάκια και επεκτείνεται για να συμπεριλάβει…μάλλον, τα πάντα».
Είναι αλήθεια ότι είναι δύσκολη η καλοσύνη, όμως έχει και μεγάλη ανταμοιβή. Προϋποθέτει να είμαστε υποψιασμένοι ως προς την τάση μας για απάθεια και τη δεδομένη στιγμή να κινηθούμε πέρα από αυτή.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Aronson, E., Wilson, T., &Akert,R. (2013). Social Psychology (8th ed.). Upper Saddle, New Jersey: Pearson Education Inc.