Άρθρο: Μένη Κουτσοσίμου
Ψυχολόγος
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας ΜΔΕ στην Κοινωνική Ψυχιατρική-Παιδοψυχιατρική
Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων
Μεταδιδάκτωρ Ιατρικής Παν/μίου Ιωαννίνων στην Ποιότητα Υπηρεσιών


Με αφορμή την προετοιμασία του Ίρβιν Γιάλομ για τον επικείμενο θάνατό του,
και με επίσημη αιτιολογία την απώλεια ενός συναδέλφου, πέρυσι τέτοια εποχή,
ένιωσα την ανάγκη να διατυπώσω τις σκέψεις μου, μ’ έναν τρόπο διαφορετικό.
Ο Θάνατος αγχώνει ως γεγονός κι εξέλιξη… ας μάθουμε λοιπόν από τα ζώα.

Μάθημα 1ο: Η έννοια της ζωής
Τα ζώα ζουν την κάθε στιγμή. Ζουν την κάθε μέρα σαν να είναι καινούργια. Δεν αναπολούν το παρελθόν και δεν προβάλουν το μέλλον. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στο πως αντιμετωπίζει ένα υγιές ζώο κάποιο άλλο κακοποιημένο. Ένα ζώο ενώ ξέρει ότι το άλλο έχει υποστεί κακοποίηση δεν θα του συμπεριφερθεί διαφορετικά από ένα κανονικό ζώο. Οι κανόνες θα παραμείνουν και η ιεραρχία θα τηρηθεί χωρίς έλεος. Διότι οι κανόνες αυτοί είναι που στηρίζουν και εγγυώνται την επιβίωση μιας αγέλης. Δεδομένου λοιπόν ότι τα ζώα έχουν αίσθηση του θανάτου, δεν το σκέφτονται συνέχεια και δεν είναι κάτι που κυριεύει την ζωή τους. Θα το αντιμετωπίσουν όταν έρθει η ώρα.

Μάθημα 2ο: Όταν πλησιάσει ο θάνατος
Όταν ένα ζώο πλησιάζει τον θάνατο λόγω αρρώστιας, ατυχήματος, ή γηρατειών αρχίζει να φεύγει από το σώμα του όλο και περισσότερο. Όσο περνούν οι μέρες, ο ιδιοκτήτης του θα καταλάβει ότι το ζώο έχει στιγμές διαύγειας αλλά τις περισσότερες ώρες τις περνάει κοιμισμένο η ‘αλλού’. Αυτός είναι μηχανισμός που αναπτύσσουν για λόγους προστασίας. Ένα παράδειγμα είναι τα θηράματα στην φύση. Ενώ φεύγουν από την ζωή με τόσο φρικτό και βίαιο τρόπο (για τα ανθρώπινα δεδομένα) η φύση έχει προνοήσει και τη στιγμή που το λιοντάρι πιάνει π.χ. τη γαζέλα στο στόμα του, εκείνο έχει ήδη φύγει από το σώμα του και έτσι δεν αισθάνεται τον πόνο.

Μάθημα 3ο: Η έννοια του θανάτου
Ένα άρρωστο ή πληγωμένο ζώο συνήθως αποκόβει τις επαφές του με τον έξω κόσμο. Κοιμάται πολύ, τρώει και πίνει λίγο έως καθόλου και θέλει μια ατμόσφαιρα ήσυχη και μοναχική. Στη φύση μία αρρώστια μπορεί να είναι αιτία για απομάκρυνση ενός αγελαίου ζώο από την αγέλη του με ρίσκο τον θάνατο, διότι φεύγοντας χάνει την προστασία της αγέλης του. Η ανάγκη για απομόνωση είναι πιο μεγάλη. Είναι σαν να μπαίνουν σε ένα πεδίο διαφορετικό, όπου γίνεται ένα είδος διαλογισμού με στόχο την ανάρρωση ή το πέρασμα στην άλλη πλευρά. Όλο τους το είναι προσπαθεί να αναρρώσει ή να προετοιμαστεί για το θάνατο, αλλά γίνεται με έναν τρόπο γαλήνιο, διαλογιστικό και με φοβερή αξιοπρέπεια. Είναι λίγες οι φορές που ένα ζώο θα κλαίει και θα φωνάζει όταν είναι άρρωστο… μου έχει συμβεί με τον παπαγάλο μου… τον Όμπερον… δεν πρόκειται να σβήσει αυτή η ανάμνηση. Μπορεί την στιγμή ενός ατυχήματος να φωνάξει ή να κλάψει αλλά στην ανάρρωση η συμπεριφορά του είναι διαφορετική.

Μάθημα 4ο: Η ώρα του αποχαιρετισμού
Ο θάνατος είναι κάτι απόλυτα φυσικό για ένα ζώο κι έτσι αντιμετωπίζεται όταν βρεθεί μπροστά του. Είναι ένα κομμάτι της ζωής του, ένα κομμάτι του εαυτού του. Αντιλαμβάνεται το θάνατο και τον δέχεται με απόλυτη αξιοπρέπεια. Κάποια ζώα θα δείξουν λίγο άγχους θανάτου προς το τέλος, ειδικά όταν αισθάνονται ότι τους κρατάει κάτι στην ζωή. Εκείνη την ώρα χρειάζονται τη στήριξή μας και την απελευθέρωση για να φύγουν. Οφείλουμε να τα καθησυχάσουμε και να τους δώσουμε να καταλάβουν ότι μπορούν να φύγουν ελεύθερα όποτε θέλουν και ότι εμείς θα είμαστε καλά μένοντας πίσω… αλλά ότι θα μας λείψουν.

Μάθημα 5ο: Ο θάνατος σε τρίτο πρόσωπο
Τα ζώα θρηνούν για τον χαμό κάποιου αγαπημένου προσώπου, ανθρώπου ή ζώου. Είναι πολλές οι ιστορίες που περιγράφουν ζώα να στέκονται και να περιμένουν πιστά δίπλα στο άψυχο σώμα του ιδιοκτήτη τους ή ενός συγγενικού ζώου. Κάποια εκπαιδεύονται στην ενημέρωση μέσω τηλεφώνου για τυχόν ατύχημα του ιδιοκτήτη τους. Άλλα το έχουν κάνει και χωρίς την απαραίτητη εκπαίδευση. Υπάρχει λοιπόν η αίσθηση του κινδύνου αλλά και η αναγνώριση του θανάτου… έξω από εκείνα.

Αντί επιλόγου…
Ο πόνος και η θλίψη εκείνες τις ώρες είναι διάχυτα… δικά μας συναισθήματα, όχι δικά τους. Τα δικά μας συναισθήματα, μπορούν να μπλοκάρουν το ζώο μας και να μην μπορεί να φύγει με ευκολία. Από τη μεριά μας εκείνες οι ώρες χρειάζεται ψυχραιμία για να μη σταθούμε εμπόδιο στην διαδικασία αυτή. Όσο μπορείτε, επιτρέψτε στον εαυτό σας να δεχτείτε την απώλεια, γνωρίζοντας πως αυτό που βιώνεται εκείνη τη στιγμή, είναι απόλυτα φυσικό, όσο πόνο και να αισθάνονται και οι δύο πλευρές.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Κουτσοσίμου Μ., Thanatos & me http://www.animartists.com/2016/10/24/thanatos-me/

Κουτσοσίμου Μ., Είναι στη μοίρα του γυαλιού να σπάσει http://www.animartists.com/2016/10/24/thanatos-me/