Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Το ρήμα «εικάζω» μας παραπέμπει σε υποθέσεις και συμπεράσματα, ότι κάτι είναι σωστό επί τη βάσει κάποιων στοιχείων, τα οποία όμως δεν είναι απολύτως επαρκή για να σχηματίσουμε άποψη με βεβαιότητα.

Έτσι και στην εικαστική ψυχοθεραπεία, ο θεραπευτής μέσω της τέχνης και βασιζόμενος στην δύναμη της καλλιτεχνικής έκφρασης με μέσα επικοινωνίας την ζωγραφική, τον πηλό, το κολάζ, τη φωτογραφία, τη δημιουργική συγγραφή, το δράμα, το παιχνίδι, τη μουσική, την θεατρική αναπαράσταση, την κίνηση και τον χορό προσπαθεί να αναπαραστήσει με τον θεραπευόμενό του κάποιες καθημερινότητες και σκέψεις που τον απασχολούν ή και τον αγχώνουν. Πρώτα προσπαθεί να τα αναπαραστήσουν μη λεκτικά και έπειτα να τα λεκτικοποιήσουν μέσω της ανάλυσης και όσο είναι δυνατόν να μπορέσουν να τα τροποποιήσουν και να τα αναπροσαρμόσουν προς όφελος της θεραπευτικής προόδου του θεραπευόμενου. Σε αυτό το πλαίσιο η κάθε θεραπευτική προσπάθεια είναι μια υπόθεση που κάνει ο θεραπευόμενος σε θέματα κοινωνικά, συναισθηματικά και ψυχολογικά που τον απασχολούν και θέλει να τα λύσει αλλά δυσκολεύεται στην λεκτική έκφρασή τους και στην ανάδυσή τους από τα καλά κρυμμένα κουτάκια του μυαλού του στα οποία τα έχει τοποθετήσει και επιμελώς τα έχει με ασφάλεια εναποθέσει.

Σε καμιά περίπτωση δεν είναι απαραίτητο να είναι κανείς ταλαντούχος ή καλλιτέχνης για να λάβει μέρος σε μια τέτοια θεραπευτική παρέμβαση. Ο θεραπευτής θα συνεργαστεί μαζί του για να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα ασφάλειας, εμπιστοσύνης και αποδοχής του ανθρώπου χωρίς κριτική, έτσι ώστε να αποκρυπτογραφηθούν τα μηνύματα που εκφράζονται μέσω του έργου που  παράγεται,  επισπεύδοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την θεραπεία.

Βασικό ρόλο στην όλη διαδικασία έχει η χρήση μη λεκτικών συμβόλων και αλληγοριών με τα οποία ο θεραπευόμενος προσπαθεί να επικοινωνήσει. Αυτός ο τρόπος για τον ίδιο είναι πιο οικείος με την έννοια ότι του είναι πιο απελευθερωτικό αφού δεν μπαίνει στην βάσανο να εκφράσει λεκτικά πράγματα και συναισθήματα για τα οποία αισθάνεται ντροπή, τύψεις, αγωνία, νιώθει ένοχα και φοβάται τις αντιδράσεις που μπορεί να εισπράξει! Είναι ένας πιο ασφαλής τρόπος να αναζητήσει την ενδοσκόπηση και την κατανόηση των ζητημάτων που τον απασχολούν και μέσω της εικαστικής του έκφρασης του είναι πιο εύκολο να μας εξιστορίσει την δική του ζωή και να πει θέματα που τον απασχολούν σε αυτή, να εκφράσει περισσότερο μύχιες σκέψεις και εμπειρίες και να αποκαλύψει συναισθήματα, φόβους και πεποιθήσεις τις οποίες πολύ δυσκολότερα και πολύ αργότερα θα μας επικοινωνούσε με τον συμβατικό λεκτικό τρόπο!

Έτσι όταν τα λόγια δεν βγαίνουν για κάτι το οποίο αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα ως προς την πρόοδο της θεραπείας του θεραπευόμενου, μια εικόνα ή μια κίνηση είναι αρκετή για να μας μιλήσει και να μας φανερώσει το πώς αισθάνεται. Με αυτόν τον τρόπο και μετά την αυτοαποκάλυψή του μπορούμε από κοινού να συζητήσουμε, να εκλογικεύσουμε και στη συνέχεια να προσπαθήσουμε να ανακατασκευάσουμε συναισθήματα και στάσεις οι οποίες μας είναι ενοχλητικές και στατικά ενεργούν σε βάρος της εξέλιξής μας.

Πέρα από τα ήδη γνωστά και υπάρχοντα αγχογόνα γεγονότα και καταστάσεις δίνεται στον κάθε θεραπευόμενο η ευκαιρία να ανακαλύψει μέσα του και νέες μορφές και πλευρές του ψυχισμού του οι οι οποίες δεν ήταν γνωστές σε αυτόν μιας και το κομμάτι που βγαίνει από μέσα του με την εικαστική προσέγγιση δεν προέρχεται μονάχα από το συνειδητό μέρος του και την πραγματικότητά του αλλά και από ασυνείδητες πτυχές της προσωπικότητάς του και μέρη του εαυτού του τα οποία του ήταν άγνωστα μέχρι τώρα.

Βασική προϋπόθεση ενός τέτοιου θεραπευτικού εγχειρήματος είναι να έχει κατακτηθεί και παγιωθεί μια αμφίπλευρη σχέση εμπιστοσύνης και επικοινωνίας, η οποία θα επιτρέπει και σε πιο κρυφά και απαγορευμένα νοητικά σχήματα να μπορέσουν να βγουν στην επιφάνεια, έτσι ώστε πρώτα να εκφραστούν κι έπειτα να τροποποιηθούν και να σχηματοποιηθούν, σύμφωνα με το συμφέρον για την αλλαγή και την πρόοδο που από κοινού επιδιώκεται από θεραπευτή και θεραπευόμενο.

Σε αυτήν την αλλαγή πολύ σημαίνοντα και επικουρικά ενισχυτικό ρόλο μπορεί να παίξει και το ίδιο το εικαστικό αποτέλεσμα, το έργο. Σε αυτήν την περίπτωση έχουμε τρεις παράγοντες που συμμετέχουν στην θεραπευτική διαδικασία. Η σχέση που αναπτύσσεται είναι τριαδική. Από τη μια ο θεραπευτής, από την άλλη το έργο που δημιουργείται  και  θεωρείται αναπαράσταση του αντικειμενικού κόσμου αλλά και το άτομο που το δημιουργεί και που προβάλλει πάνω του τμήματα του δικού του εαυτού.

Είναι μια σκέψη και μια έκφραση του «εδώ και τώρα» αλλά δύναται και να ιδωθεί και από απόσταση, είτε χρονική είτε και χωροταξική, προσφέροντας έτσι μια νέα ματιά πάνω σ’ αυτό με το χρόνο που έχει περάσει αλλά και τις εμπειρίες οι οποίες έχουν μεσολαβήσει να του προσθέτουν μια καινούργια νοηματική οδό, να σηματοδοτούν εκ νέου διαφορετικές σκέψεις και να δομούν ξεχωριστές νοητικές διεργασίες. Το έργο αποκτά το ρόλο ενός τρίτου ξεχωριστού συμμάχου στην θεραπευτική πρόοδο αλλά και ζωντανού κατά μια έννοια αφού μπορούμε να προστρέχουμε σε αυτό σε κάθε ευκαιρία ανανεώνοντας και διανθίζοντας την θεραπευτική προσπάθεια μιας και πληθαίνουν με την συμμετοχή των έργων οι οπτικές γωνίες που έχουμε γι’ αυτήν και που χαρίζουν δημιουργικά νέες νότες στο πεντάγραμμο της θεραπευτικής πορείας.

Η εικόνα, οι νότες, οι κινήσεις και το έργο εν τέλει πέρα από την στιγμιαία έκφραση της δημιουργίας δεν περιορίζεται μονάχα εκεί αλλά λειτουργεί και σαν ένα σημείο αναφοράς της πιθανής εξέλιξης και επεξεργασίας των συναισθημάτων που μπορούν να αναβιωθούν σε κάθε ευκαιρία για να ξαναχρησιμοποιηθούν ανάλογα με τις επιδιώξεις που κάθε φορά θέτουμε προς εκπλήρωση.

Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνουμε μια εξαίσια γεφύρωση μέσα μας και στον χρόνο μεταξύ του εαυτού μας και του έργου (σε αυτό που είμαστε εμείς σε μια ορισμένη χρονική στιγμή) και που αναφορικά εκπορεύεται από το παρελθόν, πραγματοποιείται στο παρόν και έχει σκοπούς και λόγους για το μέλλον!

Το Art Τherapy είναι ένας διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας, μια διαφορετική «γλώσσα»: η γλώσσα της εικόνας και του συμβολισμού. Συνήθως οι ενήλικες, χρησιμοποιούν λέξεις για να εκλογικεύσουν τα συναισθήματά τους κι έτσι να απομακρυνθούν από αυτά, μένοντας βέβαια πάντα με τα ενοχικά και παλινδρομικά σύνδρομα να ταλαιπωρούν την ζωή τους και να αναστέλλουν κάθε είδους καθαρτική και ανανεωτική πορεία.

Το χαλαρά δομημένο πλαίσιο της εικαστικής ψυχοθεραπείας και τα καλλιτεχνικά εργαλεία που χρησιμοποιούμε μας δίνουν μια εκλεκτή ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας με μεσολαβητή «τα έργα» που δημιουργούμε και σύμμαχο τη μη λεκτική έκφραση που βοηθά να μην επιβαρυνόμαστε με τα πιθανά αρνητικά σχόλια, τις αυστηρές κρίσεις και την λογοκρισία.

Η ελευθερία που μας προσφέρει στην έκφραση αδήλωτων και ενίοτε αφανέρωτων και κρυμμένων πτυχών του χαρακτήρα μας δεν μπορεί παρά να μας προσφέρει πολλαπλά και σημαντικά θεραπευτικά αποτελέσματα. Έχει ειπωθεί πως εκείνοι που μπορούν να κάνουν τον λόγο πράξη είναι εκείνοι που ενεργούν! Όταν, δηλαδή, μπορούμε να αναπαραστήσουμε το λεκτικό σε εικαστικό μπορούμε και να το πράξουμε.                                         

Εν τέλει σε κάθε περίπτωση η ελευθερία είναι θεραπευτική και η εικαστική ψυχοθεραπεία μας την χαρίζει αφειδώς. Αρκεί να μπορούμε να μετουσιώνουμε την δύναμή της και τις δυνατότητες με τις οποίες μας προσφέρεται!


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Αρχοντάκη, Ζ. Φιλίπου, Δ. (2010). 205 βιωματικές ασκήσεις για εμψύχωση ομάδων. Ψυχοθεραπείας, κοινωνικής εργασίας, εκπαίδευσης. Αθήνα: Καστανιώτη.

Dalley, T. (1998). Η εικαστική έκφραση ως θεραπεία: Νέες προοπτικές. Πρακτικά Συνεδρίου Θεραπεία μέσω τέχνης: η εικαστική προσέγγιση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Δρίτσας, Θ. (2004). Η τέχνη ως μέσο θεραπευτικής αγωγής. Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Δρίτσας, Θ. (2003). Μουσικοκινητικά δρώμενα ως μέσον θεραπευτικής αγωγής. Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Moreno, J. (2006). Ερμηνεύοντας την εσωτερική μας μουσική: Μουσικοθεραπεία και ψυχόδραμα. Αθήνα: Πρίνος.

Ναυρίδης, Κ. (2005). Ψυχολογία των ομάδων – Κλινική ψyχοδυναμική προσέγγιση. Αθήνα: Παπαζήση.

Weir, F. (1998). Ο ρόλος της συμβολικής έκφρασης και η σχέση της με τη θεραπεία μέσω της τέχνης: Η προσέγγιση της Melanie Klein. Πρακτικά Συνεδρίου Θεραπεία μέσω τέχνης: η εικαστική προσέγγιση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Jennings, S – Mindes, A. (1994). Art therapy and dramatherapy. Masks of the soul. London: Jessica Kingsley.

Jennings, S. (1992). Dramatherapy: Theory and practice. London: Routledge.