Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Με την άνθιση των επιστημών και την ενδελεχή έρευνα σε διάφορους τομείς αυτών έχουμε εισαγάγει και υιοθετήσει πολλές νέες πληροφορίες τις οποίες τον προηγούμενο αιώνα είτε αγνοούσαμε είτε αδιαφορούσαμε για αυτές.

Έτσι και στην ψυχολογία, με την έρευνα και ανάπτυξη των γνωστικών επιστημών, πολλά είδη νοημοσύνης έχουν καταγραφεί και ερευνηθεί περαιτέρω.

Έπειτα από το IQ*, δηλαδή το νοητικό επίπεδο του καθενός μας που βοηθά τον κάθε άνθρωπο να ανταπεξέρχεται σε νοητικά σχήματα και προβληματισμούς, τα τελευταία χρόνια έχει μπει στη ζωή μας και τις σκέψεις μας το EQ**, δηλαδή η συναισθηματική νοημοσύνη που αναφέρεται στην σημαντικότητα που διαδραματίζουν οι συναισθηματικές δεξιότητες στη ζωή μας και στις σχέσεις με τους συνανθρώπους μας αλλά και με τον εαυτό μας.

Κάποιοι άνθρωποι ανά τον κόσμο έχουν καταγραφεί, σύμφωνα με μετρήσεις σε διάφορες χώρες, να σημειώνουν μεγάλα γινόμενα στο IQ δίχως αυτό να είναι ικανό από μόνο του να τους εξασφαλίσει την αναμενόμενη επιτυχία και ούτε να λαμβάνουν πάντα υψηλές θέσεις στην επαγγελματική ιεραρχία. Και φυσικά σε καμία περίπτωση η υψηλή βαθμολογία στα ανάλογα νοητικά τεστ να τους εξασφαλίζει ευτυχία και ευημερία στη ζωή τους. Λέτε να μην φτάνει μόνο η εξυπνάδα; Σίγουρα είναι κάτι σπουδαίο και επιθυμητό από πολλούς. Μάλιστα, με κατάλληλες ασκήσεις, το IQ μπορεί να ενδυναμωθεί και να πολλαπλασιαστεί και πέρα των βιολογικών χαρακτηριστικών που ο κάθε άνθρωπος φέρει στο γενετικό του κώδικα.

Κι ενώ το IQ είχε εδραιωθεί ως η κυρίαρχη μορφή νοημοσύνης την τελευταία εικοσαετία, η επιστήμη της ψυχολογίας φαίνεται να έχει πραγματοποιήσει μια ανασκευή ως προς το τι θεωρείται νοημοσύνη. Η συναισθηματική νοημοσύνη EQ εκεί που χαρακτηριζόταν ως κάτι μη επιστημονικό και αυτοί που μιλούσαν για την λογική των συναισθημάτων βρίσκονταν σε αφάνεια και ανυποληψία συνεχώς, τώρα κερδίζουν χώρο στην επιστημονική κοινότητα και ανακαλύπτεται η τεράστια σημασία και αξία που έχουν τα συναισθήματα στη ζωή του ανθρώπου.

Κι ενώ έχουν υπάρξει πλήθος μελετών και συγγραμμάτων για την γνωστική νοημοσύνη, η συναισθηματική νοημοσύνη δεν γνώριζε μέχρι πρόσφατα μεγάλη απήχηση από τους ασχολούμενους με τις ανθρώπινες δυνατότητες. Η κύρια δικαιολογία αναφέρει πως δεν υπήρχαν τα εργαλεία να μετρηθεί αυτή (η συναισθηματική νοημοσύνη) από τους επιστήμονες των εργαστηρίων αλλά και δεν είχε αποσαφηνιστεί δεόντως το εννοιολογικό της περιεχόμενο, δηλαδή δεν γνωρίζαμε τι ακριβώς πρέπει να μετράμε.

Κατά την γνώμη μου η διάδοση της συναισθηματικής νοημοσύνης και των παραμέτρων της δεν επήρθε νωρίτερα και δεν γνωρίζει ακόμη και σήμερα την σπουδαιότητα που της αξίζει (πράγμα που συμβαίνει κατά κόρον με την γνωστική νοημοσύνη) επειδή λανθασμένα πιστεύεται ότι αυτή δεν έχει σχέση και δεν βοηθάει σε τομείς όπως η εκπαίδευση και η εργασία, σε τομείς, δηλαδή, όπου εμπλέκονται οι αγορές και το κέρδος και είναι δυνατές οι κατηγοριοποιήσεις και οι διαφορές στην παραγωγικότητα, τα οποία έχουν συνήθως χρηματική αξία. Αυτό δηλαδή που γίνεται με την γνωστική νοημοσύνη, όπου ανάλογα με τις απαιτήσεις της αγοράς μπορούν να ανασχεδιάζουν και να σχηματοποιούν τα κριτήριά της προσδοκώντας τα ανάλογα αποτελέσματα που θα φέρουν και περισσότερα κέρδη.

Αυτή είναι μια διαφορά που εντοπίζεται  σε πολλές επιστήμες αλλά και μεταξύ των επιστημόνων υπάρχουν εκείνοι που ακολουθούν την αυστηρή επιστημονική και επίσημη μεθοδολογία και μέτρηση των δεδομένων μιας παραγόμενης γνώσης και εκείνων που δείχνουν μεγαλύτερη έφεση και ζέση στο πιο θεωρητικό κομμάτι και φυσικά στην προσφορά που μπορεί να φέρνει αυτή η γνώση στον άνθρωπο και κατά πόσο συμβάλλει στην κατεύθυνση της ευχερέστερης και ευτυχέστερης διαβίωσής του.

Εδώ έχουμε ένα φιλοσοφικό ζήτημα και εγώ τουλάχιστον, όταν έρχομαι αντιμέτωπος με τέτοιας τάξης ζητήματα, ανατρέχω στην Αρχαία Ελληνική Γραμματεία. Εκεί βλέπουμε πως ο Πλάτωνας ήταν σαφής και διαφωτιστικός: «Δεν υπάρχει τίποτε πιο πρακτικό από μια καλή θεωρία». Προσωπικά μου είναι αδιανόητο να μην ασπαστώ το γενικό κοινωνικοσυναισθηματικό μοντέλο της συναισθηματικής νοημοσύνης που πρότεινε ο Goleman και που δίνει έμφαση στις ατομικές διαφορές που αφορούν στην οργάνωση και στην έκφραση των συναισθημάτων αλλά και συναφών κοινωνικών δεξιοτήτων (η ενσυναίσθηση, η προσαρμοστικότητα, η γενική συγκινησιακή κατάσταση).

Η προσέγγιση αυτή αφορά συνειδητές διαδικασίες κατανόησης του συναισθήματος τόσο στο ενδοατομικό όσο και στο διαπροσωπικό επίπεδο και αντιλαμβάνεται την συναισθηματική νοημοσύνη σαν κοινωνική ευφυΐα!

Στην δική μου επιστημονική θεώρηση δύο ήταν οι βασικές συνισταμένες οι οποίες με κάνουν να θεωρώ την συναισθηματική νοημοσύνη πολύ ανώτερη και πρακτικά και θεωρητικά της κοινής νοημοσύνης, του γνωστού μας IQ, της γνωστικής δηλαδή νοημοσύνης:

Το πρώτο που με κάνει να την τοποθετώ σε εξέχουσα θέση μέσα στα ενδιαφέροντά μου και τις αναζητήσεις μου είναι το ότι η συναισθηματική νοημοσύνη είναι κάτι που απαντιέται σε ολόκληρο το ζωικό, τουλάχιστον, βασίλειο και περιέχεται σε κάθε είδος ζωής που υπάρχει στον πλανήτη μας. Και οι άνθρωποι και τα ζώα -όπως επανειλημμένα έχει αποδειχτεί- είναι φορείς συναισθηματικής νοημοσύνης και κοινωνικής ευφυΐας την ώρα που η κοινή νοημοσύνη περιορίζεται στην αναζήτηση τροφής και την διασφάλιση της επιβίωσης. Για τούτο δεν μπορεί κάτι το οποίο συναντάμε σε ολόκληρο το ζωικό βασίλειο και μάλιστα διαγενειακά επί πολλούς αιώνες να είναι κάτι αμελητέο. Πώς να ξεχάσουμε τη συναισθηματική νοημοσύνη του σκύλου του Οδυσσέα και την αντίδρασή του μόλις ξανασυνάντησε το αφεντικό του… Υπάρχουν δε πάμπολλες περιπτώσεις όπου έχουμε θαυμάσει και μείνει έκπληκτοι από εκδηλώσεις συναισθημάτων από ζώα και την δύναμη και ποιότητα αυτών την έχουμε ζηλέψει, αφού ως ανθρώπινο είδος όσο πάμε και απεμπολούμε τέτοιες ποιοτικές συμπεριφορές.

Το δεύτερο συστατικό που χαρακτηρίζει τη συναισθηματική νοημοσύνη και την καταδεικνύει ως σπουδαία είναι η συνεχιζόμενη αναβάθμισή της, αρχής γενομένης από τα παιδικά μας χρόνια και εξελισσόμενης ως τα βαθιά μας γεράματα. Έτσι, κι ενώ η γνωστική μας νοημοσύνη ανάλογα και με το βιολογικό μας υπόβαθρο ξεκινάει κι αυτή στα παιδικά μας χρόνια και σε κάποιο συγκεκριμένο σημείο κατακτά το απόγειό της, στον αντίποδά της η συναισθηματική λογική που διαμορφώνεται και από τις επιδράσεις του περιβάλλοντος και από τις κοινωνικές εμπειρίες συνεχίζει την εξέλιξή της μέχρι το τέλος του ανθρώπου. Ένεκα μάλιστα της πολυπλοκότητάς της και της αναφορικότητάς της στο εσωτερικό και στο εξωτερικό μέρος του εαυτού μας μπορεί να εμπλουτίζεται όχι μονάχα αυτοαναφορικά αλλά και να ετεροπροσδιορίζεται από συμβάντα στα οποία δεν είμαστε εμείς οι πρωταγωνιστές αλλά μέσω της εναισθησίας νιώθουμε συναισθήματα σαν να συμβαίνουν τα γεγονότα σε εμάς τους ίδιους.

Πριν ακόμη οι σύγχρονοι επιστήμονες του περασμένου και του παρόντος αιώνα καταπιαστούν με την έννοια της συναισθηματικής νοημοσύνης, ίσως τον καταλληλότερο, διεξοδικότερο και σαφή ορισμό μας τον έκανε δώρο ο Αριστοτέλης μέσα από τα Ηθικά Νικομάχεια: «Το να είσαι οργισμένος είναι εύκολο. Το να εξοργιστείς όμως με το σωστό άτομο, για τον σωστό λόγο, στον σωστό βαθμό, την σωστή στιγμή, για τον σωστό σκοπό και με τον σωστό τρόπο, αυτό είναι δύσκολο».

Εδώ ο Αριστοτέλης εμβαθύνει στα ποιοτικά χαρακτηριστικά των συναισθημάτων και πώς θα ήταν χρήσιμο αυτά να εκφράζονται. Μας λέει ότι η έκφραση των συναισθημάτων και μάλιστα των πλέον θερμών που έχουν και ένα ιδιαίτερο βάρος πηγάζουν από τα ενδότερά μας, οφείλουν να είναι προσωποποιημένα, αιτιολογημένα σωστά, στο ταιριαστό μέγεθός τους, την κατάλληλη χρονική στιγμή, με την προσήκουσα σκοπιμότητα και τον ορθό τρόπο έτσι ώστε να μην χαθεί η αξία τους και διαστρεβλωθεί το δίκιο που μπορεί να έχουμε.

Κύριος εκφραστής και πατέρας της συναισθηματικής νοημοσύνης στις μέρες μας είναι ο Goleman. Μας μιλά για την νοημοσύνη της καρδιάς και την ορίζει ως την ικανότητα του ατόμου να γνωρίζει τα συναισθήματά του και τα συναισθήματα των άλλων, να τα χειρίζεται αποτελεσματικά και να δημιουργεί κίνητρα για τον εαυτό του.

Προτείνει πέντε συναισθηματικές δεξιότητες:

  1. την αυτεπίγνωση:  που αναφέρεται στην επίγνωση των συναισθημάτων στην αυτοαξιολόγηση και την αυτοπεποίθηση.
  2. τον αυτοέλεγχο: αναφέρεται στην αυτοπειθαρχία, την αυτορύθμιση, την αξιοπιστία, την ενσυνειδησία και την προσαρμοστικότητα.
  3. τα κίνητρα συμπεριφοράς: η τάση για επίτευξη των στόχων, η δέσμευση, η πρωτοβουλία και η αισιοδοξία.
  4. την ενσυναίσθηση: η ικανότητα κατανόησης των άλλων, η ενίσχυση της ικανότητας των άλλων και ο σωστός χειρισμός της διαφορετικότητας.
  5. τις κοινωνικές δεξιότητες: πρόκειται για δεξιότητες επιρροής, επικοινωνίας, ηγεσίας, καταλυτικής δράσης όσον αφορά την αλλαγή, χειρισμός των διαφωνιών, καλλιέργεια δεσμών, συνεργασία, ομαδικότητα.

Τα άτομα με υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη αναγνωρίζουν και εκφράζουν με καταλληλότερο τρόπο τα δικά τους συναισθήματα. Έχουν την ικανότητα και την άνεση να εκφράζουν τα συναισθήματά τους και στους άλλους αλλά και να αναγνωρίζουν τις συναισθηματικές αντιδράσεις των άλλων δείχνοντας ενσυναίσθηση.

Η συναισθηματική νοημοσύνη καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε, χειριζόμαστε την πολυπλοκότητα των κοινωνικών και διαπροσωπικών μας σχέσεων και τον τρόπο που παίρνουμε προσωπικές αποφάσεις που καταλήγουν σε θετικά αποτελέσματα, αφουγκραζόμενοι όχι μόνο τα δικά μας συναισθήματα αλλά και συναισθανόμενοι και τα συναισθήματα των άλλων.

Η ικανότητα αντίληψης, έκφρασης και ρύθμισης του συναισθήματος και η χρησιμότητά τους προς σκέψη και δράση με την ταυτόχρονη ενσυναίσθηση των συναισθημάτων των άλλων μας εγγυώνται μέσω της «κοινωνικής μόρφωσης» και της συναισθηματικής ευφυΐας πολλαπλά θετικά αποτελέσματα στα εγχειρήματά μας!

Οι ταλαιπωρημένες και ενίοτε κακοποιημένες, στις μέρες μας, διαπροσωπικές μας σχέσεις οφείλονται στην απουσία δημιουργίας δεσμών και σταθερών σχέσεων που μπορούν να προκύψουν μόνο αν κατανοούμε αληθινά τους ανθρώπους, αν τους φερόμαστε ανάλογα και αν έχουμε ζήσει μαζί τους καταστάσεις δύσκολες που  αφήνουν αποτύπωμα!

Εν κατακλείδι το συναίσθημα θεωρείται χαρακτηριστικό της καλά και αυστηρά δομημένης σκέψης. Η λογική εδρεύει στον νεοφλοιό και μπορεί να μας δώσει άχρωμα κάποιες εναλλακτικές επιλογές για ένα στόχο ή ένα επόμενο βήμα. Η αποφασιστικότητα για κάθε βήμα αναδύεται από το συναισθηματικό κέντρο του εγκεφάλου (κυρίως την αμυγδαλή που είναι μέρος του πρωτόγονου εγκεφάλου) το οποίο είναι υπεύθυνο και για τα ένστικτα και παίζουν καίριο ρόλο στις αποφάσεις μας. Πρακτικά το συναίσθημα κάνει τις επιλογές και παίρνει τις αποφάσεις σε όσα προτείνει η λογική. Η απώλεια της συνδεσιμότητας του συναισθήματος με τη λογική προκαλεί την απώλεια κάθε αίσθησης προτεραιότητας και αποδεικνύεται καταστροφική για τον άνθρωπο, αφού τον καταντά άβουλο. Τα πλεονεκτήματα του ανθρώπου που είναι «συναισθηματικά μορφωμένος» και κοινωνικά ευφυής συνοψίζονται στο ότι:

  • κατανοεί τα συναισθήματα και τα κίνητρα των άλλων δείχνοντας ενσυναίσθηση.
  • θέτει κίνητρα στον εαυτό του.
  • προσαρμόζεται εύκολα στο περιβάλλον.
  • ελέγχει τα συναισθήματά του με τρόπο λειτουργικό εκφράζοντάς τα με τον καταλληλότερο τρόπο.
  • είναι αισιόδοξος.
  • είναι ικανός στην επικοινωνία και στη δημιουργία μακροχρόνιων και ποιοτικών διαπροσωπικών αλλά και επαγγελματικών σχέσεων.

Με τη συναισθηματική νοημοσύνη, εκτός του ότι κατακτούμε ένα τεράστιο ποσοστό στην αυτεπίγνωσή μας, θέτουμε γερά θεμέλια για μια ισορροπημένη ψυχική υγεία μιας και δεν αφήνουμε να φωλιάσουν μέσα μας τοξικά συναισθήματα που θα δηλητηριάσουν την αισθαντικότητά μας και θα αφαιρέσουν από την αυθεντικότητα μας!

*IQ: Intelligence Quotient
**EQ: Emotional Quotient


Βιβλιογραφία:

Goleman, D., (1998). Η συναισθηµατική νοηµοσύνη: Γιατί το «ΕQ» είναι πιο σηµαντικό από το «IQ». Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.   

Goleman, D., (1995). Emotional intelligence, imagination, cognition and personality. Personality and Individual Differences.                                                                            

Goleman, D., (1998). Working with emotional intelligence. New York: Bantam Books.                 

Goleman, D., (2000). Η συναισθηµατική νοηµοσύνη στον χώρο της εργασίας. Αθήνα. Ελληνικά Γράµµατα.

Kafetsios, K., and  Zampetakis, L., (2008). Emotional Intelligence and job satisfaction: Testing the mediatory role of Positive and negative affect at work. Personality and Individual Difference

Πλατσίδου, Μ., (2010). Η συναισθηµατική νοηµοσύνη: Θεωρητικά µοντέλα, τρόποι µέτρησης και εφαρµογές στην εκπαίδευση και την εργασία. Gutenberg.

Petrides, K. V., and Furman, A., (2001). Trait Emotional Intelligence: Psychometric Investigation with Reference to Established Trait Taxonomies. European Journal of Personality. 

Salovey, P., and Sluyter, D. J., (1997). Emotional development and emotional intelligence. New York: Basic Books.

Schreier, L. S., (2002). Emotional intelligence and mediation training. Conflict Resolution Quarterly.

Jaeger, A. J., (2003). Job competencies and the curriculum: An inquiry into emotional intelligence in graduate professional education. Research in Higher Education.

Emmerling, R. J., and Goleman, D., (2003). Emotional intelligence: issues and common misunderstandings. Issues in Emotional Intelligence.

Austin, E. J., (2004). An investigation of the relationship between trait emotional intelligence and emotional task performance. Personality and Individual Differences.1855–1864    

Bar-On, R., (1997). The Emotional Quotient Inventory (EQ-i): a test of emotional intelligence. Toronto, Canada: Multi-Health Systems, Inc.