Άρθρο: Μένη Κουτσοσίμου  Ψυχολόγος
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας ΜΔΕ στην Κοινωνική Ψυχιατρική-Παιδοψυχιατρική

Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων
Μεταδιδάκτωρ Ιατρικής Παν/μίου Ιωαννίνων στην Ποιότητα Υπηρεσιών


 

Ήθος και ηθική… έννοιες που είθισται να ταυτίζονται… κακώς.

Ρίχνοντας μια ματιά σε ένα έγκριτο λεξικό:

✓ στο λήμμα ‘ήθος’ διαβάζουμε: το σύνολο των ψυχικών ιδιοτήτων του ανθρώπου, ο ατομικός χαρακτήρας| τα ήθη, παραδοσιακοί κανόνες κοινωνικής διαβίωσης

✓ και στο λήμμα ‘ηθική’: επιστήμη που μελετά τους κανόνες συμπεριφοράς των ανθρώπων στην κοινωνική τους συμβίωση| δογματική διδασκαλία για το καλό και το κακό: χριστιανική ηθική| ηθικότητα, χρηστότητα,

✓ το ‘ηθικό’ πάλι είναι άλλο πράγμα, αν και με κοινή ρίζα: η ψυχική δύναμη που κινεί τον άνθρωπο στη ζωή και στη δράση, ευψυχία: άριστο το ηθικό της ομάδας μας – έχασε το ηθικό του (το θάρρος του).

Η έννοια της “ηθικής” έχει εξωγενή κίνητρα, ενώ το “ήθος”, με την αρχαιοελληνική και αρχική έννοια, ενδογενή. Η ηθική είναι η στάση που καθορίζεται από την εικόνα μου στο κοινωνικό σύνολο, ή απλώς από μια εικόνα που έχω πλάσει στο νου μου ως επιθυμητή. Το ήθος πάλι είναι η στάση που ενυπάρχει ως εσωτερική παρόρμηση να είμαι δίκαιος, τίμιος, συνεπής, συμπονετικός, ανθρώπινος και τα συναφή επειδή το αισθάνομαι εσώτερη ανάγκη μου να είμαι έτσι, ασχέτως με το πώς φαίνομαι εξωτερικά.

Αυτός είναι ο λόγος, που άνθρωποι με ήθος, καμιά φορά έως σημείου αυταπάρνησης μικρής ή μεγάλης, συχνά φαντάζουν παρανοϊκοί και υπερβολικοί για τα κοινά μέτρα. Η ανθρωπιά τους και το αίσθημα δικαίου ξεπερνά την κοινή πρακτική. Αντίθετα, άνθρωποι με το περίβλημα του ήθους, την ηθική ή ηθικισμό καλύτερα, (π)ηθικίζοντας ήθος δηλαδή, ενώ προφυλάσσουν προσεκτικά την κοινωνική τους εικόνα, συχνά και σε περιπτώσεις που δεν εκτίθενται και δεν κινδυνεύουν, μπορεί να συμπεριφέρονται άδικα, άτιμα, ανάλγητα, σκληρά και απάνθρωπα, γενικώς εγωκεντρικά.

Φέρτε στο μυαλό σας για παράδειγμα, έναν υπάλληλο που δε βουτάει λεφτά από το ταμείο επειδή δεν το θεωρεί εφικτό… αυτό όμως δεν συνάδει με τη συμπεριφορά ενός συναδέλφου του που δεν το κάνει επειδή απλώς δεν το θεωρεί ηθικό. Μπορεί μάλιστα να έχει εξασφαλίσει ότι δεν πρόκειται στον αιώνα τον άπαντα να γίνει αντιληπτός. Παρ’ όλα αυτά, ούτε πάλι διανοείται να το κάνει, διότι το ήθος δεν έχει κριτήρια εξωτερικά, επιφανειακά, ευκαιριακά ή ποσοτικά, αλλά ποιοτικά και μόνο. Το πιθανότερο είναι ότι ο πρώτος θα πει τον δεύτερο στην καλύτερη ‘ρομαντικό’ και στη χειρότερη ‘κορόιδο’.

Θεωρητικά, το κομμάτι της ηθικής είναι αναπόσπαστο μέρος στη ζωή του ανθρώπου και στις όποιες ενασχολήσεις του. Η ηθική, αρχίζει να απασχολεί τον άνθρωπο, καθώς οδεύει προς την ενηλικίωση και καλείται, βαθμιαία, να έρθει αντιμέτωπος με διλήμματα που ως τότε δεν είχε συναντήσει και δεν τον είχαν ποτέ απασχολήσει. Ως απόρροια κοινωνικής μάθησης αναπτύσσεται με την κλασική εξαρτημένη μάθηση και τη μάθηση μέσω παρατήρησης. Οι ψυχοδυναμικοί θεωρητικοί διατείνονται πως αναπτύσσεται ως άμυνα ενάντια στο άγχος, την ενοχή και την ντροπή. Οι γνωστικοί θεωρητικοί -πάλι- πιστεύουν ότι εξελίσσεται σταδιακά καθώς ο άνθρωπος μεγαλώνει.

Ένας εξ αυτών, ο Ελβετός Ζαν Πιαζέ, θεώρησε πως ο άνθρωπος περνάει από δυο στάδια ηθικής:

α) του ηθικού ρεαλισμού, όπου το παιδί πιστεύει απλά ότι οι κανόνες είναι απαράβατοι και πρέπει να τους υπακούει ευλαβικά κι εν συνεχεία

β) του ηθικού σχετικισμού όπου παρατηρεί πως οι κανόνες μπορούν να διαφοροποιούνται και πως η ηθική εξαρτάται από τις προθέσεις και όχι τις επιπτώσεις. Πολύ κοντά στη θεωρία του Piaget, βρίσκεται και η πολύ ενδιαφέρουσα θεωρία του Κόλμπεργκ. Ο αμερικάνος ψυχολόγος γνωστός για το μοντέλο ηθικής ανάπτυξης που δημοσίευσε, έκανε πολλές έρευνες και μελέτες για την ηθική υπόσταση του ανθρώπου και κατέγραψε έξι στάδια ηθικής ανάπτυξης. Σύμφωνα με αυτά, η ηθική κρίση του ανθρώπου χωρίζεται σε τρία επίπεδα:

✓ στο πρώτο, το άτομο υπακούει για να αποφύγει την τιμωρία, ή να λάβει ανταμοιβές,

✓ στο δεύτερο υπακούει για να αποφύγει τη δυσαρέσκεια και την απόρριψη,

✓ στο τρίτο υπακούει για την ευημερία της κοινότητας στην οποία ζει και γιατί απλά το επιθυμεί, υπακούοντας στη συνείδηση και τη βούλησή του.

Σε γενικές γραμμές, το μοντέλο ηθικής ανάπτυξης του Κόλμπεργκ καταλήγει στις βαθιές εσωτερικές ηθικές αρχές που πρέπει να καθορίζουν τις πράξεις του ανθρώπου, αλλά όλοι οι άνθρωποι δεν κατακτούν το τρίτο στάδιο. Πέρα απ’ όλες τις θεωρίες που έχουν γίνει αποδεχτές ή όχι, η ουσία είναι πως κανείς δεν μπορεί να αξιολογήσει πειραματικά, αν ένας άνθρωπος παρότι κάνει ηθικές σκέψεις και μπορεί να διακρίνει το ηθικό από το ανήθικο, τελικά θα επιλέξει το ηθικό και τούτο, διότι οι σκέψεις από τις πράξεις έχουν μεγάλη διαφορά και είναι αδύνατο να μετρηθούν, γιατί οι εκάστοτε συνθήκες αποτελούν ένα μεγάλο αστάθμητο παράγοντα. Μπορεί κάποιος να έχει ηθικές αρχές, αλλά όταν θα έρθει η ώρα να τις εφαρμόσει ενδέχεται να μην το κάνει… ιδού η απορία…

Πού θέλω να καταλήξω;

Το ερώτημα που αιωρείται και απασχολεί είναι, αν η ηθική μπορεί να διδαχτεί ώστε να αναπτυχθεί και αν ναι, πότε και πώς μπορεί να γίνει αυτό.

Ανέκαθεν αντιλαμβανόμουν τις ηθικές αξίες εν γένει ως τις συμπαντικές σταθερές, οι οποίες συνέχουν τον υλικό φυσικό κόσμο με σκοπό την αρμονική ισορροπία των ουρανίων σωμάτων. Η αναλογία αυτή υπάρχει και στον άυλο ψυχοπνευματικό κόσμο: δηλαδή το νοήμον πλάσμα, ο άνθρωπος, καλείται να ανακαλύψει πρώτα και να υιοθετήσει ύστερα, τις παγκόσμιες ηθικές σταθερές που έχουν σκοπό να κάνουν την ανθρωπότητα να (συν)υπάρχει αρμονικά και δίκαια, δηλαδή ισορροπημένα. Το ότι μέχρι σήμερα αυτό δεν έχει συμβεί εκτεταμένα ή και ποτέ σε μεγάλη κλίμακα, ή έστω μόνο περιστασιακά, περιορισμένα και σύντομα, δεν είναι λογικό αντεπιχείρημα ότι δεν μπορεί να ισχύσει κάτι τέτοιο. Αποτελεί απλώς ένα φανερό σύμπτωμα της χρόνιας ανθρώπινης παθογένειας: ότι ο άνθρωπος γενικώς ανέκαθεν είχε ροπή προς οτιδήποτε εύκολο, βολικό, ανώδυνο, επικερδές, κ.τ.ο., στοιχεία για τα οποία γίνεται συχνά άδικος και ανήθικος προκειμένου να τα εξασφαλίζει. Λειτουργεί δηλαδή με καθαρό ένστικτο, σε ζωικό επίπεδο, και όχι με καθαρό νου/πνεύμα με το οποίο έχει προικιστεί. Στο ζωικό βασίλειο θαυμάζουμε τα τεχνάσματα τα οποία μηχανεύονται τα ‘άλογα’ όντα για να εξαπατήσουν το θύμα τους. Στην κοινωνία των έλλογων ανθρώπων όμως, τεχνάσματα εξαπάτησης ενός συνανθρώπου συνήθως είναι κατακριτέα και κολάσιμα.

Έναν σκύλο που αρπάζει τη μπουκιά απ’ το στόμα ενός άλλου σκύλου, δεν τον κατηγορείς. Έναν άνθρωπο όμως που βουτάει το πιάτο από τον διπλανό του, τον επικρίνεις. Αυτή η διαφορά οφείλεται στον νου/πνεύμα που διαθέτουμε σε σχέση με τα ζώα. Και ίσως το κυριότερο χαρακτηριστικό του νου και βάση της λειτουργίας του, είναι το γεγονός της επιλογής. Το ένστικτο δεν έχει την πολυτέλεια της επιλογής∙ λειτουργεί αυτόματα και υποσυνείδητα, γιατί είναι προγραμματισμένο να μάχεται για την επιβίωσή μας, ακόμη και σε βάρος άλλων. Η δυνατότητα όμως της επιλογής είναι συνειδητή ιδιότητα του νου ή της ψυχής, αν προτιμά κάποιος. Οι εξαιρέσεις υπάρχουν, και έχουν να κάνουν με ακραίες συνθήκες επιβίωσης, όπως πόλεμοι, λιμοί, καταστροφές, κ.τ.λ. όπου οι άνθρωποι παραδίνονται στα αρχέγονα ένστικτά τους. Κι όμως, ακόμη και τότε πάντα υπάρχουν εκείνοι οι «παρανοϊκοί» που λέγαμε πιο πάνω, που όχι μόνο δεν θα αρπάξουν από τον διπλανό τους, αλλά θα στερηθούν και το δικό τους αν χρειαστεί. Όσο χριστιανικό κι αν φαντάζει αυτό, ποιος δεν θα θαύμαζε τέτοιες πράξεις, που μάλιστα τις θεωρούμε «ηρωικές», ενώ στην ουσία θα έπρεπε να θεωρείται η πλέον ευνόητη στάση ζωής, όπου κατακρημνίζεται με πάταγο ο εγωκεντρισμός, ο μέγας εχθρός του ανθρώπου…

Όσο γράφονται αυτές οι γραμμές, με συνοδεύουν οι επιλογές των ανθρώπων γύρω μου που για μία ακόμη φορά με αδειάζουν και νιώθω πως με προδίδουν…

εκείνο το συναίσθημα που κάποιος σπεύδει να με ‘καπαρώσει’ ως φουσκωτή βάρκα, αγνοώντας ολοφάνερα, λες κι είναι αόρατα, συναισθήματα, επιλογές, αποφάσεις ζωής.

Λέτε να είναι θέμα εξωτερικών συνθηκών;

Εγώ λέω ότι είναι ζήτημα επιλογής αν θες να είσαι αυτός ή ο άλλος.

Κάποιοι πάντως επιμένουν ότι είναι δύσκολο να έχεις ήθος τη σήμερον ημέρα.

Σας διαβεβαιώνω, ότι ήταν δύσκολο και τη χτεσινή ημέρα και την προχτεσινή ημέρα, και θα είναι ίσως ακόμη δυσκολότερο και την αυριανή και τη μεθαυριανή.

Σύμφωνα με το γούντε, η πολεμική ηθική στις κινέζικες πολεμικές τέχνες περιλαμβάνει δύο επίπεδα: το ήθος του νου και το ήθος της πράξης. Το πρώτο αφορά στη θέληση, την υπομονή και το κουράγιο, το δεύτερο στην ανθρωπιά, το σεβασμό, τη δικαιοσύνη, την αφοσίωση και την εμπιστοσύνη.

Είπαμε, το ήθος δεν ζυγίζεται με κριτήρια ποσοτικά, δηλαδή υλικά, αλλά ποιοτικά, δηλαδή άυλα.

Δεν πηγάζει από έξω μας, αλλά από μέσα μας.

Γι’ αυτό και μόνο γι’ αυτό, δεν είναι διαπραγματεύσιμο.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Κίρκεγκορ Σ. (2013). Το Κεντρί της Ύπαρξης. Εκδόσεις Κέδρος.
Νικολαΐδης Α.Β, (2002) Προβληματισμοί Χριστιανικού Ήθους, Αθήνα: Γρηγόρης.