Άρθρο: Χρύσα Μαγγινοπούλου
Κοινωνική Ανθρωπολόγος


Ο κινηματογραφικός φακός λάτρεψε την έρημο, τις απέραντες εκτάσεις, τις αμμοθύελλες. Τις κατέγραψε άλλοτε εντυπωσιακές, συχνά επικίνδυνες, πάντοτε λουσμένες στη λάμψη ενός ανελέητου ήλιου. Οι ερημικές τοποθεσίες έδιναν τη δυνατότητα στους σκηνοθέτες να αφηγηθούν ιστορίες με ήρωες που βρίσκονταν υπό το έλεος της φύσης, ιστορίες για ανθρώπους που έφταναν στα όριά τους και τα ξεπερνούσαν, που βρίσκονταν μακριά από τον πολιτισμό, ιστορίες επιβίωσης.

Ο μεγάλος Ιταλός σκηνοθέτης Bernardo Bertolucci, μεταφέρει στον κινηματογράφο το βιβλίο ορόσημο -σχεδόν αυτοβιογραφικό- του Paul Bowles «The Sheltering Sky» (Τσάι στη Σαχάρα). Ή αλλιώς η ιστορία ενός ζευγαριού καλλιτεχνών από την Αμερική που προκειμένου να ξεπεράσουν την κρίση που περνάει η σχέση τους , αποφασίζουν να κάνουν ένα ταξίδι ζωής και να περιπλανηθούν στην Ταγγέρη και στη Σαχάρα. Μαζί τους ταξιδεύει και ένας πλούσιος φίλος τους. Ο τελευταίος είναι ο μόνος που παραδέχεται πως είναι τουρίστας, αφού ο Πορτ και η Κιτ δηλώνουν ταξιδιώτες.

«Ο τουρίστας σκέφτεται εξαρχής την επιστροφή, ενώ ο ταξιδιώτης ίσως και να μην επιστρέψει ποτέ», εξηγούν οι ίδιοι. Παρόλα αυτά δεν είναι παρά δυο πολιτισμικά αδιάφοροι Αμερικανοί με υπερβολικές αποσκευές (κυριολεκτικά και συναισθηματικά) και κανέναν σκοπό στη ζωή, εκτός από την επιθυμία τους να μην είναι όπου κι αν είναι εκείνη τη στιγμή.

Το ζευγάρι προσπαθεί, κάτω από τον καινούργιο και προστατευτικό νέο ουρανό, να βρει ένα καταφύγιο προκειμένου να σωθεί από την φθορά που έχει προκαλέσει ο χρόνος στην σχέση τους, μάταια όμως καθώς κάτω από τον καυτό ήλιο της ερήμου το ζευγάρι θα καταδυθεί τόσο βαθιά που θα αναδείξει την πραγματική έρημο που τους χωρίζει. Η ταξιδιωτική εμπειρία τους οδηγεί στα όρια του εαυτού τους, αναγκάζοντας τους να διασχίσουν την εσωτερική τους έρημο που τους “ρουφάει” εσωτερικά, με τον ίδιο τρόπο η Σαχάρα τους “καταπίνει” εξωτερικά.

Το πρώτο μέρος της ταινίας, κυλά σαν ένα ταξιδιωτικό ερωτικό δράμα. Στο δεύτερο, όμως, τα πάντα αλλάζουν. Καθώς οι ήρωες εισχωρούν όλο και πιο βαθιά στην έρημο, όλες οι ψευδαισθήσεις σταθερότητας και ασφάλειας, αρχίζουν να διαλύονται. Η Κιτ θα χάσει τη «δυτική» ματιά της και θα βυθιστεί στην άγνωστη κουλτούρα των λαών της ερήμου. Κάπως έτσι θα συνειδητοποιήσει την πραγματική φύση της ζωής –εκείνη που κρύβεται πίσω από το γαλάζιο χρώμα του ουρανού- και θα οδηγηθεί στην πλήρη παραίτηση. Στην επιτελική άλλωστε σκηνή θα ερωτηθεί από τον ίδιο το συγγραφέα αν είναι χαμένη, και εκείνη περιχαρής θα απαντήσει καταφατικά.

Μέσα από ένα σύννεφο άμμου μπορεί ο θεατής να διακρίνει τον υπαρξιστικό παροξυσμό που καταλήγει σε αρρώστια, τη βαθύτερη άγνοια και έλλειψη ταυτότητας των νευρωτικών δυτικών διανοούμενων που οφείλει να μυηθεί σε πρωτογενείς εμπειρίες και να αφήσει πίσω τις αναφορές της, την απιστία σαν έκλειψη νοήματος, την αγάπη σαν ασπίδα στον θάνατο, τη δύναμη της ζωής που σε μεταμορφώνει και το ταξίδι πάνω από όλα

Ο συνδυασμός του να βρίσκεσαι σε έναν τόπο και ταυτόχρονα να είσαι ξένος σ’ αυτόν, εντείνει την εμπειρία, σε κάνει να έχεις επίγνωση του πλαισίου αναφοράς, σου επιτρέπει να αδειάσεις τον εαυτό σου και να καλωσορίσεις μέσα σου νέα πράγματα. ΄Ενας τόπος μπορεί να μείνει κοντά μας ακόμα κι αν βρισκόμαστε έξω από τα εμβληματικά όσο και τα φυσικά σύνορά του. Γιατί μετά το ταξίδι, όπως και μετά το τέλος ενός έρωτα, δεν είμαστε ποτέ οι ίδιοι..

Ένα υπαρξιακό δράμα είναι το Τσάι στη Σαχάρα, που παραμένει, τόσες δεκαετίες μετά, επίκαιρο και σαγηνευτικό.  Είναι η ταινία που μας έμαθε τη διαφορά του τουρίστα από τον ταξιδιώτη, που μίλησε για την ψευδαίσθηση του μόνιμου και της ασφάλειας, για άγνωστες κουλτούρες και για την λυτρωτική έννοια της παραίτησης.

Μα πάνω από όλα μας έμαθε για το ταξίδι, το ταξίδι που είναι: «Μαγικό ραβδί που χαρίζει στον άνθρωπο τη νιότη μεταμορφώνοντάς τον σε παιδί, τον βοηθά να βιώνει μυριάδες ανακαλύψεις και αποκαλύψεις και τον σπρώχνει να αναζητά το αληθινό, να προσπερνά το κάλπικο και το επιφανειακό. Το ταξίδι “ανοίγει” τα μάτια του ανθρώπου, του σμιλεύει και του εξευγενίζει την ψυχή, του καλλιεργεί την τέχνη της μνήμης, και σαν επιβράβευση του χαρίζει στο διάβα των τόπων και των εποχών τη γαλήνη, την εσωτερική πληρότητα, την ειρήνη».

 

Εξαιρετικό και το soundtrack της ταινίας από τον Ryuichi Sakamoto…

 

 


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Βαρβαρέσος Σ. (2017) Η χαμένη τέχνη του ταξιδιού. Από τον ταξιδιώτη στον τουρίστα. Ένας εναλλακτικός οδηγός αναζήτησης Εκδόσεις Παπαζήσης

Μπόουλς Π.         (1991)       Τσάι στη Σαχάρα      Εκδόσεις  Απόπειρα