Δεδικούση Αλεξάνδρα

 Ψυχολόγος

 M.Sc. Σχολικής-Εξελικτικής Ψυχολογίας

                                                                                                   Επιμέλεια Κειμένου: Γιάννα Τζιρίτα

Φιλόλογος


Ως εξάρτηση ορίζεται η έντονη προσήλωση ενός ατόμου προς ένα αντικείμενο ή άτομο. Ο εξαρτημένος δημιουργεί/επικεντρώνει τη ζωή του γύρω από το αντικείμενο της εξάρτησής του (ΚΕΘΕΑ). Υπάρχει, λοιπόν, ο κίνδυνος της εξάρτησης τόσο από ουσίες, όσο και από άτομα και καταστάσεις. Και σπάνια, πολύ πολύ σπάνια, συναντούμε ανθρώπους οι οποίοι δεν υπήρξαν, έστω κάποια στιγμή της ζωής τους, εξαρτημένοι από κάτι. Όποιο και αν είναι το αντικείμενο εξάρτησης, οι άξονες παραμένουν οι ίδιοι: Επίκεντρο της προσοχής του ατόμου είναι το αντικείμενο της εξάρτησης, τα ερεθίσματα ή τα συστήματα με τα οποία επιλέγει να αλληλεπιδρά το εξαρτημένο άτομο έχουν παρόμοιες ενασχολήσεις, σταδιακά η δόση αυξάνεται, παρουσιάζονται ριψοκίνδυνες για το άτομο ή/και τους άλλους συμπεριφορές, η αποδοτικότητά του μειώνεται σε όλα τα πεδία που δεν έχουν να κάνουν με την εξάρτηση και σε περίπτωση που δεν έχει πρόσβαση στο αντικείμενο εξάρτησης παρουσιάζονται έντονες αρνητικές συμπεριφορές και αντιδράσεις. Με απλά λόγια, εξάρτηση σημαίνει δεν μπορώ χωρίς αυτό(ν). Ο κόσμος μου δεν υπάρχει.
Για την απεξάρτηση του ατόμου σημαντικότατο βήμα είναι η ανίχνευση των αιτιών που οδηγούν στην εξαρτητική συμπεριφορά. Η λειτουργικότητα του συμπτώματος, τα κέρδη που μια φαινομενικά επιζήμια συμπεριφορά παρέχει. Ο εξαρτημένος, λοιπόν, έχει βρει τρόπο να αντλεί οφέλη από την εξάρτηση, μάλιστα τόσο σημαντικά οφέλη που όσα θυσιάζει φαίνονται επουσιώδη.
Για αρχή, ας μιλήσουμε για τη δύναμη. Η δύναμη δεν είναι πάντα επιθυμητή ποιότητα. Δύναμη ίσον ελευθερία, επιλογή και ανεξαρτησία για κάποιους και για άλλους δύναμη ίσον ευθύνη, μοναξιά, ρίσκο, ακροβατικά χωρίς δίχτυ ασφαλείας. Πολλές φορές, επομένως, η εξάρτηση από ένα αντικείμενο ή η εξαρτητικότητα από ένα άτομο ακυρώνει το παραπάνω δίλημμα. Αφού εξαρτώμαι δεν έχω δύναμη, δεν έχω ρίσκο, δεν έχω κίνδυνο, έχω ασφάλεια και έλεγχο. Και για κάποιους τα θετικά της αδυναμίας υπερκεράζουν τα αρνητικά.
Στη συνέχεια, ας εξετάσουμε την παλινδρόμηση. Παλιδρομητική συμπεριφορά θεωρείται κάθε συμπεριφορική εκδήλωση που φαίνεται να ανήκει σε κάποιο προηγούμενο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης. Παραδείγματος χάριν, το νήπιο που εμφανίζει βραδινή ενούρηση, το παιδί που γυρνά πίσω στο αρκουδάκι για να κοιμηθεί, ο ενήλικας που επανέρχεται σε κατάσταση αλκοολισμού ή που επιστρέφει στο παιδικό του δωμάτιο (ή ακόμα δε φεύγει ποτέ από αυτό). Η παλιδρόμηση εμφανίζεται έπειτα από κάποιο στρεσογόνο γεγονός, τραύμα θα έλεγαν κάποιοι συνάδελφοι αν και τείνω να είμαι προσεκτική σχετικά με τη συγκεκριμένη λέξη, ή αποτελεί σταθερή επιλογή συμπεριφοράς λόγω φόβου εξέλιξης/ μεταπήδησης στο επόμενο εξελικτικό στάδιο. Μοιάζει, η παλινδρόμηση, με την ανακουφιστική αλλά καθόλου λειτουργική τρύπα στο χώμα που ανοίγει η στρουθοκάμηλος, όταν νιώθει κίνδυνο. Αντί να τρέξει ή να παλέψει αποφασίζει να αγνοήσει τον κίνδυνο μένοντας στάσιμη και, ουσιαστικά, μεγαλώνοντας το ενδεχόμενο να υποστεί βλάβη.
Τρίτη στη συζήτηση έρχεται η ενοχικότητα που πολλές φορές μεταμφιέζεται σε καλοσύνη, σε αναγνώριση και ευγνωμοσύνη. Οι ενοχές αποτελούν συναίσθημα που έχει ως βάση την πεποίθηση ότι συμπεριφέρθηκα λάθος σε μια συνθήκη ή σε ένα άτομο το οποίο φέρθηκε σωστά. Στο ισοζύγιο, λοιπόν, δικής μου καλής συμπεριφοράς με την καλή συμπεριφορά του άλλου ή με την ευνοϊκότητα της συνθήκης, εγώ έχω το λάθος.
Τέταρτα έρχονται τα φαντάσματα, οι φοβικές εμπειρίες του παρελθόντος που κυκλοφορούν γύρω μας και δεν μας αφήνουν να δούμε ότι κάθε περίσταση είναι διαφορετική και η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μονίμως, δε ζούμε τη μέρα της μαρμότας. Παρόμοιες ενδείξεις δεν οδηγούν σε ίδια αποτελέσματα. Τα φαντάσματα δύσκολα φεύγουν μια και δεν ακούν σε λογικά επιχειρήματα και δεν υπάγονται σε γνωστικό έλεγχο. Αποτελούν θυμική, συναισθηματική αντίδραση και φορούν τον μανδύα του φόβου που τείνει να θολώνει τα γυαλιά της επίγνωσης.
Πέμπτη και τελευταία φτάνει η διανοητικοποίηση των ψυχικών εργασιών, η εκλογίκευση κάθε συναισθήματος που μπορεί να αποτελέσει μοχλό αποτίναξης της εξάρτησης και να καταπνίξει κάθε συναισθηματική αντίδραση στο ζυγό της εξαρτητικότητας.
Όλα τα παραπάνω αποτελούν λόγους διαμόρφωσης εξάρτησης μαζί με άλλες ψυχολογικές κατασκευές, όπως είναι η ανάγκη έλξης της προσοχής, η ανάγκη ταύτισης με άτομα και άρα ενδοβολής τους, η έλλειψη υποστηρικτικού δικτύου, η αίσθηση υπαρξιακής ανυπαρξίας και η έλλειψη αίσθησης εαυτού.
Έτσι, αν στρέψουμε το βλέμμα γύρω αλλά και μέσα μας βλέπουμε ανθρώπους εξαρτημένους, ναρκωμένους από ουσίες ή άτομα, κινούμενους σε υπνική κατάσταση μέσα στην ίδια τους τη ζωή. Ανθρώπους που ζουν με βάση το αργότερα ή το πριν και όχι το τώρα, γιατί το τώρα είναι πολύ επώδυνο για να το δουλέψουν.
Το σημαντικό και ελπιδοφόρο είναι ότι οι λόγοι διαμόρφωσης εξαρτήσεων αποτελούν, ταυτόχρονα και οχήματα απεξάρτησης. Εάν το άτομο μπορέσει με θάρρος και δει τους μηχανισμούς που κρύβονται πίσω από την εξαρτητική λειτουργία, εάν ξεσκεπάσει τις πληγές και υπό το φως της μέρας τις πενθήσει, τότε θα μπορέσει σταδιακά, να χρησιμοποιήσει την εξάρτηση για να ελευθερωθεί, για να απεξαρτηθεί.
Άλλωστε, αν δεν υπήρχε η κύηση δεν θα μπορούσαμε να καταλάβουμε πως είναι να γεννιέσαι, αν δεν υπήρχε ο ομφάλιος λώρος δεν θα ξέραμε πως είναι να τον κόβεις, αν δεν πέσουμε κάτω δεν θα μπορέσουμε ποτέ να καταλάβουμε πως φτάνουμε ψηλά.
Εννιά μήνες είναι η κύηση, άντε εννιά και κάτι μέρες ακόμη. Έπειτα, μάνα και παιδί αποσχίζονται και ξεκινά το ταξίδι της ατομικότητας τους. Για το παιδί για πρώτη φορά, για τη μητέρα όχι. Κάποτε μεγαλώνει το παιδί και όπως δε χωρά στα βρεφικά του ζιπουνάκια, έτσι και το χέρι του δε χωρά στην παλάμη του γονέα. Κάποτε μεγαλώνουν οι άνθρωποι και φαντάζουν λίγο αστείοι και χαριτωμένοι στην αγκαλιά της μάνας που από τα χρόνια είναι σα να «μπήκε» στο πλύσιμο και τη σκεπάζουν όλη, τόσο που δε φαίνεται καλά καλά.
Αυτή είναι η πορεία του ανθρώπου, ο δρόμος του για να γίνει άτομο. Ξεκινά και τελειώνει μοναχικά και, εν τέλει, έτσι πρέπει. Στη ζωή συνοδοιπόρους χρειαζόμαστε, παράλληλους ταξιδιώτες, όχι μαρσιποφόρους προστάτες και αιώνιες μήτρες.

 


Προτεινόμενη βιβλιογραφία:
Κ.Ε.Θ.Ε.Α. Συχνές ερωτήσεις (http://www.kethea.gr/FAQ/tabid/72/language/el-GR/Default.aspx?QuestionID=3&AFMID=524)
Μπουκάι Χόρχε (2009), Ο δρόμος της αυτοεξάρτησης, Φύλλα Πορείας Ι. Εκδόσεις Opera.
Βασιλειάδης Γρηγόρης (2014), Το Ψυχοθεραπευτικό ταξίδι. Εκδόσεις iWrite.gr, Θεσσαλονίκη.