Άρθρο: Κώστας Κωνσταντινίδης
Μουσικός

Επιμέλεια: Πηνελόπη Ζαχαρία
Φιλόλογος


Κάποτε μια μαθήτριά μου με ρώτησε τι είναι η Jazz. Xωρίς δεύτερη σκέψη, της απάντησα ότι Jazz είναι ο αυτοσχεδιασμός και η διαδραστικότητα. Σιωπώντας για στιγμές, με ρωτάει με δισταγμό ξανά: «Ναι, αλλά και σε άλλα είδη μουσικής αυτοσχεδιάζουν και υπάρχει διάδραση μεταξύ των μελών της μπάντας. Δεν υπάρχει κάποιο χαρακτηριστικό συστατικό που να την κάνει ευδιάκριτη όταν την ακούσεις, για παράδειγμα σε μια ραδιοφωνική εκπομπή, και να πεις: ”Να, αυτό είναι Jazz!”. Δηλαδή ένας συγκεκριμένος τρόπος παιξίματος, κάποια καθιερωμένα ρυθμικά μοτίβα, αρμονίες και φόρμες;». «Ναι, σαφώς και υπάρχει αυτοσχεδιασμός και διαδραστικότητα σε άλλα στυλ, όμως είναι προπαρασκευασμένα σε κάποιο στούντιο και σχεδόν άκαμπτα αναπαράγονται στις συναυλίες, ενώ δεν θεωρείται απαραίτητος ο αυτοσχεδιασμός», αποκρίθηκα. Και συνέχισα λέγοντάς της πως «υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά, όμως από μόνα τους δεν αρκούν, ούτε κατέχουν κάποια προσδιοριστική αποκλειστικότητα, σε αντίθεση με τον αυτοσχεδιασμό και σε συνδυασμό με τη διαδραστικότητα».

Αν υπάρχει, λοιπόν, κάποιο παράγωγο στη συνάθροιση αυτών των δύο εννοιών, τότε σίγουρα είναι η δημιουργική έκφραση στο εδώ και το τώρα. Nαι, η Jazz είναι το εδώ και το τώρα! Το εδώ και το τώρα σε δημιουργικό πλαίσιο.  Γιατί είναι τουλάχιστον ελλιπές να λες ότι μελωδικά η Jazz είναι η λύση μίας φράσης στο 11 όταν βρίσκεσαι σε μινόρε περιβάλλον, ή στο (ύφεση) b9 ή (δίεση) #9 σε dominant, ή η χρήση μίας altered ή diminished κλίμακας, και πόσω μάλλον μίας bop (bebop). Ότι ρυθμικά ένα swing feel (ρυθμικό μοτίβο) ή μία bossa (bossa nova) ή οι straight μπαλάντες, άντε και το funk feel, κάνουν ένα κομμάτι Jazz. Πως αρμονικά το 2/5/1, το 1/4/5, τα rhythm changes και η modal αρμονία, με όλες τους τις παραλλαγές και αντικαταστάσεις, συντελούν τις Jazz ακολουθίες. Και ότι το 16μετρο, 32μετρο και το rhythm changes 40μετρο και το blues 12μετρο στις διάφορες εκδοχές τους οριοθετούν τις Jazz φόρμες, και πως εντέλει η Jazz παίζεται μόνο απο τα δεδομένα ακουστικά όργανα (τρομπέτα, σαξόφωνο, πιάνο, κιθάρα, κοντραμπάσο και drums). Όταν οι μελωδικές φράσεις δεν είναι έμπνευση της στιγμής, όταν ιδιώματα -όπως η fusion, η world Jazz, το ECM κ.ά.- έχουν μεσουρανήσει κατά εποχές εισάγοντας νέους ρυθμούς και όργανα, όταν ονόματα ταυτόσημα της Jazz -όπως ο Miles Davis και ο Bill Evans- συνέθεσαν πρώτοι σε flamengo και κλασικές αρμονίες, και όταν φορμαλιστικά έχουν δημιουργηθεί εκατοντάδες Jazz σουίτες από πρωτοκλασάτους Jazzmen, όπως ο Charles Mingus, o Chick Corea, o Joe Zawinul και πολλοί άλλοι, τότε σίγουρα βρισκόμαστε μακριά από την αλήθεια.

Ωστόσο, αν ακόμα και όλα τα παραδοσιακά θεωρήματα και όργανα απουσιάσουν, έχουμε Jazz, εφόσον το κομμάτι εξελίσσεται διαδραστικά και αυτοσχεδιαστικά – και για να μην παρεξηγούμαι, δεν εννοώ άμετρα, άνευ φόρμας, χωρίς αρμονικές ακολουθίες και τονικές μελωδίες όπως πολύς κόσμος δυστυχώς νομίζει, υποτιμώντας χλευαστικά την Jazz (παρεμπιπτόντως, αυτό είναι η free Jazz που για να παιχτεί θέλει επίσης πολύ αγώνα και τριβή, αφού για να σπάσεις τους κανόνες αφενός πρέπει πρώτα να τους μάθεις καλά και αφετέρου να καταφέρεις να μην τους χρησιμοποιείς), αλλά όταν υπάρχει η διαδοχή αυτοσχεδιασμών μερικών ή πολλές φορές όλων των οργάνων, μετά το θέμα, αλλά πάνω στην αρμονία και φόρμα του κομματιού, και έμμετρα.

Δηλαδή, από το πιο πρίμο στο πιο μπάσο όργανο ή και με τυχαία σειρά, σε συνδυασμό με αυτοσχεδιαστική συνοδεία απο το rhythm Section της μπάντας (δηλαδή drums, μπάσο και πιάνο ή κιθάρα) και για φινάλε ξαναπαιχτεί το θέμα – παρόλο που αυτό πλέον έχει αρχίσει να αμφισβητείται.

Και πώς γίνονται όλα αυτά; Όταν ο μουσικός ακούει. Ακούει τις φράσεις που θα παίξει, κλάσματα δευτερολέπτων πριν τις παίξει, και διαδοχικά εν μέσω εσωτερικής ακοής, παράλληλα με τη συνοδεία των sidemen (το rhythm section που λέγαμε), που εξίσου το ίδιο κάνουν και αυτοί, δηλαδή συνοδεύουν τον εκάστοτε σολίστα αυτοσχεδιαστικά και διαδραστικά. Είναι χαρακτηριστική η δήλωση του μεγάλου σαξοφωνίστα Wayne Shorter ότι «στα πέντε χρόνια που έπαιζα με τον Miles (εννοώντας το δεύτερο Miles Davis Quintet), ποτέ δεν μιλήσαμε για μουσική». Όντας λοιπόν στο παρόν, στο εδώ και το τώρα, «συνθέτοντας μέσα στη σύνθεση», όπως θα ‘λεγε και ο σπουδαίος John Patitucci, αλλά και συνοδεύοντας διαδραστικά. Βέβαια, για να φτάσεις στο σημείο να ακούσεις αυτό που θα παίξεις, χρειάζεται πολυετής, σκληρή δουλειά και τριβή. ‘Ομως, εδώ βρίσκεται το μεγαλείο της Jazz. Στο ότι είναι η έκφραση της στιγμής, η πιο άμεση και ειλικρινής μορφή Τέχνης.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία

Joachim-Ernst Berendt and Günther Huesmann Translated by H. and B.Bredigkeit, Dan Morgenstern, Tim Nevill, and Jeb Bishop. Τhe Jazz Book (From Ragtime to the 21st Century). Lawrence Hill Books. 

John Chilton. Η ιστορία της τζαζ. Εκδόσεις Υποδομή.

Κωνσταντίνος Μπαλταζάνης. Jazz Αρμονία. Εκδόσεις Φίλιππος Νάκας.

Chuck Sher. The Improvisor’s Bass Method. Sher music Publication.

 Jazz composition Theory and Practice. Berklee Publications.