Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Η ψεύτικη υπόσχεση για κυριαρχία πάνω στη φύση και για χωρίς όρια πρόοδο με υλική αφθονία για την επίτευξη της απέραντης ευτυχίας εξέθρεψε μια ολόκληρη γενιά, η οποία είχε ελπίδες για κάτι τέτοιο από την βιομηχανική εποχή και έπειτα.

Έτσι, η απεριόριστη παραγωγή και η απεριόριστη κατανάλωση έδινε την ψεύτικη εντύπωση της παντοδυναμίας και της παντογνωσίας, ειδικά όταν επιβάλλονταν πάνω στη φύση και ασκώντας απεριόριστο έλεγχο πάνω της επεδίωκε να καλύψει όλο και περισσότερες και καινούργιες ανάγκες.

Ως άνθρωποι δοκιμάσαμε ένα νέο είδος ελευθερίας, αφού θεωρήσαμε ότι η αχαλίνωτη κατανάλωση υλικών αγαθών και η υπέρμετρη απόκτηση πλούτου και ανέσεων θα μας οδηγούσε σε ευδαιμονία.

Το τρίπτυχο της ελευθερίας, της ανεξέλεγκτης παραγωγής και της ανεμπόδιστης ελευθερίας έγινε κάτι σαν νέα θρησκεία, αφού οι ίδιοι οι άνθρωποι αισθάνονταν σαν μικροί θεοί, θέτοντας όλα τα υπόλοιπα όντα και υπάρχοντα του πλανήτη στην υπηρεσία τους και στην ακόρεστη επιθυμία τους για παντοδυναμία.

Όμως το όνειρο να γίνουμε κυρίαρχοι των πάντων στη γη προς δική μας ικανοποίηση τελείωσε, αφού η εκπλήρωση όλων των επιθυμιών μας ούτε ευδαιμονία μας έφερε ούτε μας οδήγησε στην ευτυχία. Τουναντίον συνειδητοποιήσαμε ότι χάσαμε και την ίδια την κυριότητα του εαυτού μας, αφού γίναμε γρανάζια σε μια ατελείωτη και αδιάκοπη γραμμή παραγωγής που θεωρεί και εμάς τους ίδιους αναλώσιμους αλλά  και έχει την δύναμη με τον τρόπο να κατευθύνει τις σκέψεις, τα συναισθήματά μας, τα θέλω μας ανάλογα με τις ανάγκες της και τις επιδιώξεις της (μέσα από τα ΜΜΕ που την υπηρετούν).

Αυτή η υλική αφθονία και η οικονομική πρόοδος, όμως, τελικά παρέμεινε στα χέρια ελάχιστων και το χάσμα ανάμεσα σε πολλούς και φτωχούς και σε λίγους και πλούσιους, μεγάλωσε

Η ζημιά που επέφερε όλη αυτή η ματαιοδοξία μέσω της τεχνολογικής προόδου έθεσε σε μεγάλο κίνδυνο το οικολογικό μας σύστημα, πράγμα που επηρεάζει προς το χειρότερο την ίδια μας την ύπαρξη αλλά και το εσωτερικό αξιακό μας σύστημα και έθεσε εν αμφιβόλω και αυτές ακόμη τις θεμελιώδεις ανθρώπινες αξίες.  

Το κυνήγι για την ικανοποίηση και την κατάκτηση όσο το δυνατόν περισσότερης ηδονής και η επιθυμία εκπλήρωσης κάθε επιθυμίας που μπορεί να αισθανθούμε φανέρωσε τον εγωκεντρισμό μας, την ατομική αμετροέπειά μας και τον άπληστο χαρακτήρα μας και έφερε μια τεράστια διατάραξη στο εσωτερικό μας σύστημα (το Εγώ μας). Χάσαμε πολλές από τις ανθρώπινες ιδιότητές μας και τα γνωρίσματά μας φέρνοντας άνω κάτω την ψυχική μας ηρεμία, την εσωτερική μας γαλήνη και την αρμονία που πρέπει να μας διαπερνά, αφού είμαστε κι εμείς ένα κομμάτι, ένα μέρος της φύσης που λειτουργεί σωστά μόνο όταν διατελεί σε αρμονία και ειρήνη και παρεμποδίζεται και διαταράσσεται από ασύδοτες, ανερμάτιστες και ακόρεστες λειτουργίες.

Η διαφορά που αγνοήσαμε και το όριο που ξεπεράσαμε είναι αυτά ανάμεσα στις λογικές εκείνες επιθυμίες και ανάγκες μας που η πραγμάτωσή τους όντως βοηθά στην ανάπτυξή μας και σε κείνες που ορίζονται από την στιγμιαία απόλαυση και είναι καθαρά υποκειμενικές σε ένα μέρος και βλαβερές για την ανθρώπινή μας φύση αλλά και για την πλάση που μας φιλοξενεί. Όταν με τις πράξεις μας προκαλούμε συμπεριφορές που επιφέρουν πλήγματα στον κορμό της φύσης και στην αρμονία της, είναι αυτονόητο ότι καταστρέφουμε και ένα κομμάτι του ίδιου του εαυτού μας, αφού κι εμείς εμπεριεχόμαστε στην ολότητά της.

Με την αποδοχή μιας καταπιεστικής εντατικοποίησης της εργασίας για την απόκτηση όλο και περισσότερων υλικών αγαθών και σωματικών απολαύσεων, παγιδευόμαστε σε μια αέναη γραμμή παραγωγής και κατανάλωσης που  απονευρώνει τα ανθρώπινα συναισθήματα, μας αποκόπτει από τις ηθικές μας αξίες και μας απομακρύνει από κάθε θεμιτή μας εξέλιξη και ουσιαστική ανάπτυξη της ζωής μας.

Με αυτές τις παρατηρήσεις που έκανα παραπάνω θέλησα να αναδείξω πώς αλλάζει η χαρακτηροδομή του ανθρώπου και πώς διασπάται η αφοσίωσή του σε μια δημιουργική ζωή μετατρέποντάς την σε μια ανούσια, φαύλη, επιφανειακή και επίπλαστη βίωση περιστασιακών και εγωκεντρικών αγαθών και απολαύσεων.

Έτσι έχουμε δυο τρόπους ύπαρξης: του τρόπου του «έχειν» και του τρόπου του «είναι»!

Το έχω αναφέρεται σε έναν τρόπο ζωής και ύπαρξης που συντελείται μέσα από την πυκνή  συσσώρευση πραγμάτων και υλικών αγαθών.

Το είναι αναφέρεται σε μια κοινωνία, η οποία εστιάζει το ενδιαφέρον της στους ανθρώπους και στις σχέσεις που δημιουργούνται μεταξύ τους.

Το έχω ενέχει πάντοτε ανασφάλειες για την διατήρηση των ήδη συγκεντρωμένων και την αγωνία, εξαιτίας των εξωγενών κινδύνων και παραγόντων, να χαθούν όλα όσα έχει κάποιος, αφού δεν υπάρχει κανένα γεγονός που να ελέγχεται αποκλειστικά από τα χέρια μας.

Εν αντιθέσει με το είναι, η κατάσταση είναι στα χέρια μας, μιας και υπάρχουμε μέσα από την δυνατότητά μας να το ισχυροποιήσουμε, να το επεκτείνουμε και να του δίνουμε όλο και ομορφότερες και ιδανικότερες μορφές.

Το έχειν, το οποίο διαχωρίζει και κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους σύμφωνα με τα υλικά αγαθά που διαθέτουν, οδηγεί σε μια ζωώδη κατάσταση, αφού το κίνητρο της συμπεριφοράς είναι η αδιάκοπτη απόκτηση όλο και περισσότερων. Το μόνο που μπορεί πρόσκαιρα να επιτευχθεί είναι το φούσκωμα του εγωκεντρισμού μας που οδηγεί στην απανθρωπιά και εν τέλει στην μοναξιά και την απρόσωπη ανούσια επιβίωσή μας. Η συνέχιση του έχειν προϋποθέτει καταστροφές στις φυσικές πηγές του περιβάλλοντος, αφού η αχορταγιά του ανθρώπου τον τυφλώνει και τον καθιστά αδίστακτο στο να λεηλατεί χωρίς ενδοιασμούς το ίδιο του το σπίτι, έχοντας την αυταπάτη ότι ο ίδιος δεν θα επηρεαστεί από κάτι τέτοιο.

Το είναι, είμαστε εμείς με τα θέλω μας, τις κλίσεις μας, τα αισθήματά μας, τις σχέσεις και τις φιλοδοξίες μας. Σε καμία περίπτωση δεν προσδιοριζόμαστε από τα υλικά που κατέχουμε, τους πλούσιους τραπεζικούς λογαριασμούς ούτε από το αυτοκίνητο και το πολυτελές μας σπίτι.

Ο σκοπός στην θνητή μας φύση είναι να είμαστε κοντά και δίπλα στους συνανθρώπους μας με την καλοπροαίρετη στάση μας, να τους ενθαρρύνουμε, να δίνουμε και να παίρνουμε θάρρος και δύναμη από τις μεταξύ μας σχέσεις.

Το έχω ως λέξη συντάσσεται συνήθως με ουσιαστικά που αναφέρονται σε πράγματα (πχ. έχω ένα σκάφος).

Το είμαι με ρήματα που αναφέρονται σε ενέργεια  και σε συναισθήματα.

Το πρόβλημα που μας φανερώνει εδώ η γλώσσα που χρησιμοποιούμε είναι ότι αντικαθιστούμε τα ρήματα με ουσιαστικά, παρόλο που τα ουσιαστικά είναι για τα πράγματα και τα ρήματα για την ενέργεια.

Έχει γίνει αντικείμενο της ψυχολογίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας ότι αντί να λέμε: «είμαι ευτυχισμένος στον γάμο μου», λέμε: «έχω έναν ευτυχισμένο γάμο» και αντί να λέμε «είμαι πατέρας/μητέρα ενός παιδιού», λέμε: «έχω ένα παιδί»! Έχει και η γλώσσα μας επηρεαστεί από όλη αυτή την διαστρέβλωση του νοήματος της ζωής μας. 

Η ηθική και η αισθητική με την οποία συμπεριφερόμαστε είναι αυτά που μας ανάγουν σε ανθρώπινα και νοήμονα όντα, τα οποία είναι φτιαγμένα να κοιτούν πάντα ψηλά, να ονειρεύονται και να αγωνίζονται για να ομορφύνουν την ζωή μας δίνοντάς της νόημα μέσα από τα έντονα και ζωογόνα συναισθήματα. Αυτά είναι που μας κατακλύζουν όταν πράττουμε με γνώμονα την αγάπη και όταν μεταβιβάζουμε τα καλύτερα περιεχόμενά μας και τις πιο ποιοτικές μας μορφές και πλευρές στις μελλοντικές γενιές, πεπεισμένοι ότι κάναμε το καλύτερο που μπορούσαμε και στο βαθμό που μπορούσαμε, στο πέρασμα μας από τούτη τη ζωή.  


Βιβλιογραφία:

Fromm, Erich (2016). Να έχεις ή να είσαι;. Αθήνα: Διόπτρα.

Bourbeau, Lise (2010). Μάθε ποιος στ’ αλήθεια είσαι. Αθήνα: Διόπτρα.

Canfield, Jack (2017). Η επιτυχία βήμα βήμα: Δημιουργώντας αποτελεσματικές σχέσεις. Τόμος Ι, τόμος ΙΙ. Αθήνα: Διόπτρα.

Συλλογικό έργο, Brad Klontz, Ted Klontz, Rick Kahler (2010). Η ψυχολογία του χρήματος: Αλλάξτε τον τρόπο που σκέφτεστε για τα χρήματα και οδηγηθείτε στην ευημερία. Αθήνα: Διόπτρα.

Marci Shimoff, Carol Kline (2009). Ευτυχία… με βήματα απλά. Αθήνα: Διόπτρα.