Κείμενο: Άννα Τσιβελεκίδου,
Φιλόλογος – Γλωσσολόγος

Επιμέλεια: Μαρία Σουρτζή,
Φιλόλογος


Όταν κάποια στιγμή στα παιδικά μου χρόνια διάβασα για πρώτη φορά την Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων, η αλήθεια είναι πως δεν εντυπωσιάστηκα ιδιαίτερα. Για την ακρίβεια μου φαινόταν πως αυτό το παραμύθι δεν είχε καν υπόθεση. Ένα κοριτσάκι καθόταν σε ένα δέντρο, όπου το πήρε ο ύπνος και άρχισε να βλέπει αλλόκοτα όνειρα. Εντάξει… χαριτωμένο! Δεν μου πέρασε απαρατήρητη βέβαια η δημιουργική φαντασία του συγγραφέα, απορούσα ωστόσο γιατί ένα τέτοιο παραμύθι έγινε τόσο γνωστό και αγαπητό στα παιδιά. Φέτος, δέκα χρόνια μετά, βρέθηκε τυχαία το βιβλίο της Αλίκης πάλι στα χέρια μου. Αποφάσισα λοιπόν να του δώσω άλλη μία ευκαιρία. Τελειώνοντας την ανάγνωση και ανακαλώντας όσα είχα πει μικρή γι’ αυτό, θέλησα να μελετήσω λίγο παραπάνω την προσωπικότητα και τη γραφή του συγγραφέα.

Το 1832 λοιπόν στο Cheshire της Αγγλίας γεννιέται μία τόσο αντιφατική και ενδιαφέρουσα προσωπικότητα που έμελλε να μείνει στην κορυφή της ιστορίας των κλασικών παραμυθιών μέχρι σήμερα. Ο Charles Lutwidge Dodgson –γνωστός στο κοινό ως Lewis Carrollεκδίδει στις 4 Ιουλίου του 1865 την Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων.  Μέχρι τον θάνατο του συγγραφέα, το 1898, το κείμενο μέτρησε 160.000 πωλήσεις. Οι κριτικοί της λογοτεχνίας διχάστηκαν ανάμεσα στον «λογοτεχνικό θησαυρό» και στο «αδικαιολόγητα παράλογο κείμενο». Τι έκανε όμως την Αλίκη να ενταχθεί στη σφαίρα της διαχρονικότητας και να παραμείνει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο αγαπητά και πολυαναγνωσμένα παραμύθια ανάμεσα σε μικρούς και μεγάλους;

Στην πλειοψηφία του το κοινό μαγεύεται από την παράδοξη ιστορία της Αλίκης, η οποία μία μέρα που βαριόταν ανυπόφορα, ακολούθησε έναν λαγό με ροζ μάτια, γιλέκο και ρολόι, που χώθηκε σε ένα λαγούμι. Έτσι η Αλίκη εισήλθε σε έναν κόσμο όπου τραπουλόχαρτα έπαιζαν κροκέ κι έβαφαν τα τριαντάφυλλα κόκκινα, κάμπιες έκαναν ναργιλέ κι έδιναν συμβουλές, μία γάτα εμφανιζόταν κι εξαφανιζόταν όποτε ήθελε, κι ο χρόνος κυλούσε με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι στον πραγματικό κόσμο.

Σύμφωνα με τους βιογράφους ο Carroll, όντας μαθηματικός, ήταν ένας πολύ μεθοδικός άνθρωπος, τυπικός, βασισμένος στη λογική και βαθιά θρησκευόμενος. Τα χαρακτηριστικά του αυτά έρχονται σε αντίθεση με την Αλίκη, όπου κυριαρχεί ξεκάθαρα η φαντασία. Πράγματι με την πρώτη ανάγνωση θα έλεγε κανείς ότι πρόκειται για ένα κείμενο για παιδιά. Από την πρώτη κιόλας σελίδα ένας μικρός αναγνώστης μπορεί εύκολα να ταυτιστεί με την ηρωίδα του βιβλίου, διότι –αν και τριτοπρόσωπη– η αφήγηση γίνεται από τη σκοπιά ενός παιδιού.

Η Αλίκη, μπαίνοντας σε αυτόν τον αλλόκοτο κόσμο, πρώτα διασκεδάζει κι ύστερα ξαφνιάζεται.  Όταν γλιστράει μέσα στο λαγούμι και για ώρες πέφτει στο κενό, το οποίο δεν ξέρει πού θα την οδηγήσει, παρατηρεί γύρω της διάφορα παράξενα πράγματα να αιωρούνται. Πίσω από αυτή την οπτική κρύβεται η πολύπλευρη προσωπικότητα του συγγραφέα, ο οποίος λόγω της ιδιαιτερότητάς του να επικοινωνεί καλύτερα με τους μικρούς του φίλους παρά με τους ενήλικες, μπορούσε να δει την πραγματικότητα μέσα από τα μάτια ενός παιδιού.

Παρ’ όλη όμως την ικανότητα του Carroll να αφηγείται σαν ένα μικρό παιδί, η Αλίκη δεν αποτελεί αποκλειστικά παιδικό ανάγνωσμα. Aυτό συμβαίνει διότι όλη αυτή η φαντασία που ξεδιπλώνεται στο έργο του κατά βάθος βασίζεται εξ ολοκλήρου στη λογική. Πίσω απ’ αυτόν τον φανταστικό κόσμο βρίσκεται μια καθαρά λογική δομή που o Carroll αφαιρώντας τη μεταφορά και χρησιμοποιώντας εξ ολοκλήρου την κυριολεξία, από τη μία καταφέρνει να αφηγηθεί την πραγματικότητα σαν ένα παιδί και από την άλλη, πετυχαίνει το εκλεπτυσμένο χιούμορ, την περιπαικτική διάθεση και ενίοτε την κοινωνική σάτιρα που αντιλαμβάνονται και εκτιμούν οι μεγαλύτεροι. Στην πραγματικότητα αν κάποιος αφαιρέσει τη μεταφορική λειτουργία των εκφράσεων και δεχτεί την κυριολεκτική τους, πετυχαίνει αυτό που κατάφερε ο Lewis Carroll με την Αλίκη: να ιδωθεί η πραγματικότητα, μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα, με την οπτική ενός παιδιού. Θα λέγαμε λοιπόν ότι το κείμενο υφίσταται πολλαπλές και πολυεπίπεδες αναγνώσεις.  Σε μια μικρή ηλικία το μυαλό του αναγνώστη μαγεύεται από τον φανταστικό κόσμο της Χώρας των Θαυμάτων. Σε μια μεγαλύτερη ηλικία εκτιμά και θαυμάζει την αριστουργηματική γραφή του συγγραφέα.

Η καινοτομία όμως  του Carroll στον κόσμο της λογοτεχνίας βρίσκεται στο γεγονός ότι η Αλίκη ήταν το πρώτο παραμύθι της εποχής που δεν είχε κάποιο ηθικό δίδαγμα. Η μέχρι τότε παιδική λογοτεχνία είχε ως στόχο τη συμμόρφωση και την υπακοή του παιδιού. Ο Carroll όμως με το έργο του δεν ήθελε να πει τίποτε άλλο εκτός από ανοησίες, όπως ο ίδιος είχε αναφέρει. Κατ’ αυτόν οι λέξεις σήμαιναν πολλά περισσότερα απ’ ό,τι ήθελε να εκφράσει ο ίδιος χρησιμοποιώντας τες. 

Διαβάζοντας λοιπόν την Αλίκη ως ενήλικη μαγεύτηκα όχι από την τρομερή ομολογουμένως φαντασία του συγγραφέα, αλλά από τον τρόπο που μας οδηγεί να δούμε την πραγματικότητα από μία εντελώς διαφορετική σκοπιά, παίζοντας στην ουσία μεταξύ λογικού και παραλόγου, ακροβατώντας στη λεπτή γραμμή που τα χωρίζει… Ή μήπως τα ενώνει;

We are all mad here άλλωστε!

 


Προτεινόμενη βιβλιογραφία:

Carroll, L. (2003). Οι Περιπέτειες της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων.  Αθήνα: Ιδεόγραμμα.
BBC Documentary: Ο Μυστικός Kόσμος του Lewis Carroll. Διαθέσιμο από: https://www.youtube.com/watch?v=_KQ9kDbduTo&t=1035s.

(Φωτογραφία εξωφύλλου από την ταινία της Walt Disney Pictures, Alice in Wonderland (2010))