Κείμενο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Έχουμε κατά καιρούς ακούσει κι έχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί και άλλες τόσες περιγραφές για την έμπνευση και την προέλευσή της. Πολύ περισσότερο βέβαια για το ταλέντο και από πού μπορεί να προέρχεται ή τι το προκαλεί.

Οι περισσότεροι που ασχολούνται με τέτοια θέματα και είναι κυρίως προερχόμενοι από τις διάφορες φιλοσοφικές σχολές, μας την περιγράφουν σαν μια φωταγώγηση μιας καλά κρυμμένης, διαφορετικής και ιδιαίτερα σημαντικής οπτικής των πραγμάτων.

Αναφέρουν επίσης ότι είναι κυρίως θέμα εκπαίδευσης και εξάσκησης. Προσωπικά θα διαφωνήσω με την έννοια όχι ότι δεν είναι απαραίτητη η ενδελεχής και πολύπλευρη μελέτη των τεχνών και των  επιστημών, αλλά δεν μου μοιάζει αρκετό αυτό για την πύλη της θεόπνευστης έμπνευσης.

Το αντίθετο μάλιστα˙ Θεωρώ ότι κάθε ξεχωριστή δημιουργία, κάθε ιδιαίτερη έκφανση της πραγματικότητας προέρχεται κυρίως από ακαλλιέργητα και ανεπεξέργαστα (ή και διαφορετικά επεξεργασμένα) τμήματα και κομμάτια του εαυτού μας τα οποία υπό όχι και τόσο συγκεκριμένες συνθήκες έρχονται στην επιφάνεια σαν μια λάμψη, σαν μια φωτοβολίδα έχοντας φυσικά το ικανό υπόβαθρο της εκπαίδευσης, έτσι ώστε να μπορέσουν να διατυπωθούν και να πάρουν μια μορφή.

Σε τέτοιας τάξης ζητήματα και αναζητήσεις, το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε προσβλέποντας σε κάποια βοήθεια, είναι να ανατρέξουμε στην μήτρα της Αρχαίας Ελλάδας. Έτσι ετυμολογικά μπορούμε να δούμε ότι η λέξη «έμπνευση» είναι παράγωγη του ρήματος «εμπνέω» που σημαίνει φυσάω προς τα μέσα (εμφυσάω) και μάλιστα γίνεται νύξη για ένα θεϊκό φύσημα, μια θεϊκή πνοή, μια ανάσα που εμφυσάται μέσα μας και που φέρει μια ψυχική και διανοητική ευεξία και μια δημιουργία μαγική, η οποία μέσω των αισθήσεών μας εκδηλώνεται και μας κάνει και εμάς δημιουργούς κάτι θαυμαστού. Προς στιγμήν γινόμαστε μικροί θεοί, έχοντας αρωγούς τις μούσες της ελληνικής μυθολογίας που εκπροσωπούσαν τη θεϊκή σοφία και την αθάνατη γνώση, την Θάλεια για την αφή, την Κλειώ για την ακοή, την Ερατώ για την όσφρηση, την Ευτέρπη για την γεύση, την Μελπομένη για την όραση.

Με αυτή την άποψη, μπορούμε να πούμε ότι η έμπνευση είναι κάτι το ξεχωριστό, το αιρετικό, που όμως δεν αφορίζει, δεν διασπά την συμβατική δημιουργία και σκέψη. Τουναντίον την εξυψώνει, την τελειοποιεί και την ολοκληρώνει σε τέτοιο βαθμό που γίνεται αντικείμενο σεβασμού και θαυμασμού από τους ανθρώπους.

Δρα, λοιπόν παραγωγικά, παίρνει ένα μικρο ή μεγαλύτερο κομματάκι της οργανωμένης και ταξινομημένης πραγματικότητας και γνώσης και σε αυτό χαρίζει ένα ιδιαίτερο φως που διαχέεται σε όλη τη γνώση και της χαρίζει μια νέα, υπέροχη και πιο διαφωτιστική μορφή και ερμηνεία από την αρχική.

Οι διάφοροι καλλιτέχνες που έχουν απαντήσει σχετικά με το θέμα της έμπνευσης έχουν δώσει διαφορετικές απαντήσεις ο καθένας τους. Κι αυτό γιατί όπως φαίνεται είναι κάτι τυχαίο όσο αφορά την εμφάνισή της και δεν μπορούμε να την βάλουμε σε κανέναν κανόνα και προγραμματισμό. Μας αναφέρουν ότι δεν έχουν κανέναν έλεγχο πάνω στην στιγμή της δημιουργίας τους.

Οι σύγχρονες επιστήμες, η ψυχολογία και η φιλοσοφία είναι αυτές που μας αποδίδουν τις πλέον πιθανές αιτίες της δημιουργίας ενός καλλιτεχνήματος. Ότι, δηλαδή, το αποτέλεσμα της έμπνευσης είναι κάτι που προέρχεται από μέσα τους και δεν έχει κάποια λογική μορφή αλλά είναι προϊόν μιας άλογης και ασυνείδητης έκφρασης του καλλιτέχνη, του ψυχισμού του και μάλιστα το κομμάτι του ψυχισμού  εκείνο, που είναι είτε εγκλωβισμένο είτε προβληματικό είτε εκδιωκόμενο στο ασυνείδητο.

Μέσω της έμπνευσης ο καλλιτέχνης έχει την δυνατότητα και εκφράσει τον καταπιεσμένο  ψυχισμό του και τα συναισθήματά του που είναι διαστρεβλωμένα, πολύ πιο εσωτερικά και ασυνείδητα. Σε πολλές των περιπτώσεων, μάλιστα, γίνεται λόγος και για τον προβληματικό ψυχισμό του καλλιτέχνη, που όσο πιο διαταραγμένος είναι, τόσο πιο έντονα αναδύεται η ανάγκη του για έκφραση και δημιουργία και τόσο πιο καλλιτεχνικά αξιοσημείωτο είναι το δημιούργημα του!

Φαίνεται ότι κάτι τυχαίο και κάτι πάνω στο οποίο οι δημιουργοί δεν έχουν σαφή εικόνα και γνώση είναι έξω από αυτούς (ασυνείδητο). Αυτό είναι το ασυνείδητο, δηλαδή, κομμάτι του ανθρώπινου ψυχισμού τους το οποίο μπορεί να μην γνωρίζει ή να μην έχει μορφοποιήσει μέσα του και συνήθως έχει να κάνει με την έκφραση διαφόρων συναισθημάτων, τα οποία λόγω κάποιων καταστάσεων έχουν αποθηκευτεί, δεν έχουν ομολογηθεί και παραμένουν ανενεργά  στο ασυνείδητο.

Σαφώς μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ένα έργο έμπνευσης είναι η απεικόνιση του εσωτερικού κόσμου του καλλιτέχνη που προσεγγίζει με θάρρος το ασυνείδητο μέρος του εαυτού του και πιστεύει ότι θα βγάλει από εκεί κάτι αξιόλογο και αξιοθαύμαστο.

Αναντίρρητα είναι μια απελευθερωτική και αισιόδοξη διαδικασία, αφού αποδεσμεύεται μεγάλο κομμάτι ενέργειας που μέσα από την έμπνευση δρα λυτρωτικά. Αποτελεί μια γέννεση που προέρχεται όχι από τα πιο υγιή μέρη του εγώ ενός ανθρώπου και γι’ αυτό το λόγο έχει συνδεθεί με δεισιδαιμονίες και πολλές φορές με την «τρέλα» η οποία έχει συνδεθεί άμεσα με την τέχνη, αποτελώντας ενίοτε αναπόσπαστο μέρος της.

Στην τελική δημιουργία της έμπνευσης φυσικά θα πρέπει να προϋπάρχουν στον καλλιτέχνη  και κάποια θεωρητικά υπόβαθρα και  εκπαιδευτικά/γνωστικά δεδομένα ικανά, έτσι ώστε να μπορεί η έμπνευση να λεξικοποιηθεί, να ζωγραφιστεί και τέλος πάντων να πάρει μια μορφή, να εκφραστεί  με συμβατικά μέσα, η οποία να μπορεί να επικοινωνηθεί και να είναι αντιληπτή και από άλλους ανθρώπους.

Με την έμπνευση εισερχόμαστε στον πυρήνα των πραγμάτων. Είναι μια απάντηση στα ίχνη που αφήνει η φθορά και αποτελεί πηγή αισιοδοξίας, μια ευκαιρία και πνοή για ζωή που έχει την ικανότητα στο να μας ωθεί να κοιτάμε την πιο βαθιά και ουσιαστική αξία των πραγμάτων, στην ουσία της ύπαρξής μας και  μας δίνει ελπίδα και αισιοδοξία  μέσα από την αμφισβήτηση και την αναθεωρητική της δύναμη.

Τα χαρακτηριστικά της μέσα από αποφθεύγματα:

  • Το ταλέντο γεννά  την έμπνευση αλλά διευθύνει την έμπνευση η δεξιότητα.
  • Ο οκνηρός πνευματικά ποτέ δεν μπορεί να δημιουργεί, αν και έχει εμπνεύσεις.
  • Μόνο εκείνους που υπέφεραν επισκέπτεται η έμπνευση.
  • Κάθε στιγμή έμπνευσης είναι στιγμή παραφροσύνης.
  • Κάθε έμπνευση προϋποθέτει το τυχαίο να συναντιέται με το πάθος του καλλιτέχνη.
  • Δεν έρχεται ποτέ κατόπιν προσκλήσεως και δεν είναι ποτέ συνεχής.
  • Οι μεγαλοφυείες είναι δέκα τοις εκατό έμπνευση και ενενήντα τοις εκατό ιδρώτας.
  • Εάν μιλάς με τον θεό, αυτό είναι προσευχή. Αν ο θεός μιλάει μαζί σου, αυτό είναι έμπνευση.

Είναι πείσμα για την ζωή που αλλάζει, φθείρεται, ερημώνει… Αλλά και  πάλι αναζωογονείται μέσα από την πνοή την θεϊκή της έμπνευσης του ανθρώπου που δεν υποτάσσεται!