Άρθρο: Αλέξια Σταμάτη
Δημοσιογράφος

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


«Για να είσαι εχθρός του Καθεστώτος δε χρειάζεται να έχεις πράξει κάτι αντίθετο προς το Καθεστώς. Φτάνει να μην είσαι με το Καθεστώς, να μην έχεις να εμφανίσεις δράση υπέρ του Καθεστώτος». Λάθος.

Τι εστί καθεστώς και ποιος το καθορίζει;  Ποιος εξουσιάζει έναν τόπο, μια χώρα, ποιος κινεί τα νήματα παγκοσμίως; Φαινομενικά το χρήμα, το κεφάλαιο, η ισχύς των δυνατών και το εκάστοτε απολυταρχικό καθεστώς. Αν θες, η ανθρώπινη απληστία. Ουσιαστικά τίποτα από όλα αυτά. Και θα επανέλθω…

Είχε καιρό να πέσει στα χέρια μου ένα πραγματικά καλό βιβλίο, ένα μυθιστόρημα βαθύ και αινιγματικό που να εγείρει σκέψεις και προβληματισμούς και μάλιστα από Έλληνα συγγραφέα. «Το Λάθος» του Αντώνη Σαμαράκη δεν είναι ένα νέο ανάγνωσμα, δεν είναι φρέσκια «τροφή» για τους αχόρταγους βιβλιοφάγους, αλλά ένα αριστουργηματικό έργο που κυκλοφόρησε το 1965 και λόγω της σπουδαιότητάς του παραμένει επίκαιρο και θα παραμένει στο προσκήνιο παγκοσμίως για πολλά χρόνια ακόμη. Ευτυχώς ή δυστυχώς.

Και λέω δυστυχώς, επειδή παρότι εκδόθηκε δύο χρόνια πριν την εγκαθίδρυση της δικτατορίας στην Ελλάδα, μέσα από την αστυνομική ιστορία που μας διηγείται, δε μας επαναφέρει μόνο μνήμες του παρελθόντος, αλλά ξεσκεπάζει μια μεγάλη αλήθεια. Τα απολυταρχικά καθεστώτα δεν έχουν ακόμη εκλείψει και δύσκολα θα πάψουν έστω και νοητά να υπάρχουν (βλέπε Ελλάδα 2018 υπό το γερμανικό καθεστώς όπως ορίζει η Ε.Ε.). Θα πολεμούνται, όμως, και θα διαρρηγνύονται όσο υπάρχουν άνθρωποι. Πραγματικοί άνθρωποι. Με συναισθήματα και ιδέες.

Η ιστορία εκτυλίσσεται κάπου κάποτε. Δεν έχουμε σαφή χρονικό και τοπικό προσδιορισμό. Οι βασικοί πρωταγωνιστές είναι τρεις: ένας ανακριτής της Ειδικής Υπηρεσίας, ένας πράκτορας Ασφαλείας και ένας συλληφθείς ύποπτος για ενέργειες κατά του Καθεστώτος. Τα ονόματά τους δεν αναφέρονται πουθενά. Δεν έχει και καμία σημασία. Η πλοκή ξεκινά με τη σύλληψη του υπόπτου σε ένα συνοικιακό καφέ. Αφορμή, μια ασήμαντη συνομιλία δευτερολέπτων με έναν ένοχο, αντικαθεστωτικό, τον μοναδικό μάρτυρα υπεράσπισης ή κατηγορίας του υπόπτου που, όμως λίγη ώρα μετά, δολοφονείται, γεγονός που φυσικά ο ύποπτος αγνοεί.  Η Ειδική Ασφάλεια, για να εξιχνιάσει την υπόθεση, έχει μόνο έναν τρόπο˙ Να ομολογήσει ο συλληφθείς. Έτσι θέτει σε εφαρμογή ένα ψυχολογικό σχέδιο. Ένα σχέδιο που βασίζεται στα ανθρώπινα συναισθήματα.

Ο ανακριτής και ο πράκτορας λαμβάνουν ρόλο ηθοποιών. Το σχέδιο επιτάσσει οι δύο ηθοποιοί να έχουν φιλική και προσιτή συμπεριφορά απέναντι στον κρατούμενο κατά τη διαρκεια του ταξιδιού προς τα κεντρικά γραφεία της Ασφάλειας, όπου θα γίνει η βασική ανάκριση. Στόχος είναι μέσα από την εναλλαγή ψυχολογικής κατάστασης σε ένα περιβάλλον εικονικά χαλαρό και ελεύθερο ο ένοχος να λύσει τη σιωπή του ή να κάνει το λάθος και να αποπειραθεί να δραπετεύσει,  ομολογώντας, έτσι αβίαστα την ενοχή του.

Το ψυχολογικό, όμως, παιχνίδι τελειώνει απρόσμενα, όπως  κανείς δε θα περίμενε. Ο θύτης γίνεται θύμα των ίδιων του των συναισθημάτων, της ίδιας του ανθρώπινης υπόστασης.  Μια βόλτα με τον κρατούμενο στη διάρκεια του ταξιδιού, που κρύβει απροσδόκητα θετικές εκπλήξεις για τον ανακριτή και τον ύποπτο παραβάτη, οδηγεί τον πρώτο σε ένα μεγάλο λάθος. Ένα λάθος που σε καμία περιπτωση δε θα μπορούσε το σχέδιο να προβλέψει…

Κι εδώ πρέπει να ολοκληρώσω αυτό που αφησα μισό και αναπάντητο παραπάνω. Το καθεστώς δεν είναι πάνω από όλους κι από ολα. Υπάρχει κάτι που εξουσιάζει και ανατρέπει καθεστώτα και αυτό είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, όχι ως βιολογικό ον, αλλά ως πνευματική και ψυχική ύπαρξη. Το έχει αποδείξει άλλωστε. Η ενότητα, η φιλία, η ανθρωπιά μπορούν να λυγίσουν κάθε μορφής απολυταρχισμό και κάθε ολοκληρωτισμό όσο οργανωμενός, ισχυρός και καλά σχεδιασμένος κι αν είναι. Όποια στιγμή στην ιστορία οι άνθρωποι έδωσαν ειρηνικά τα χέρια ή τα έδεσαν δυνατά σαν γροθιά σε μια επανάσταση δεν μπόρεσε καμιά δικτατορία να τους υποτάξει, να τους νικήσει.

«Φύγε του λέω και τον κοιτάζω κατευθείαν στα μάτια.» […] «Δεν μπορώ να τον παραδόσω, τον βλέπω να στέκεται αντίκρυ μου και είναι σα να συνεχίζουμε ακόμη τη βόλτα μας στην πόλη.» «Φύγε» φωνάζει ο ανακριτής.


** «Το Λάθος» του Αντώνη Σαμαράκη μεταφράστηκε σε 33 γλώσσες, σε 114 ξένες εκδόσεις, τιμήθηκε με το Βραβείο των «12» στην Ελλάδα και το Μεγάλο Βραβείο Αστυνομικής Λογοτεχνίας στη Γαλλία, όπου και γυρίστηκε ταινία με τίτλο La Faille.