Κείμενο: Άννα Τσιβελεκίδου,
Φιλόλογος – Γλωσσολόγος

Επιμέλεια: Μαρία Σουρτζή,
Φιλόλογος


Από μικρή μου άρεσε να διαβάζω βιβλία στα οποία ο συγγραφέας αφηγείται την προσωπική του εμπειρία σχετικά με την αναζήτηση του Θεού,  το αιώνιο ερώτημα του θείου και την αμφιβολία, τα οποία στο τέλος οδηγούν τον καθένα στην προσωπική του πηγή πίστης και πνευματικής ικανοποίησης. Ενδιαφέρον αποτελεί το γεγονός πως στα περισσότερα από αυτά τα ως επί το πλείστον αριστουργήματα, η πορεία προς την απάντηση -προσωπική και μοναδική για τον καθένα- διαφέρει αρκετά από ό,τι συνηθίζεται να προβάλλεται ως «Θεός» και «σωστός δρόμος προς την πίστη» από την εκκλησιαστική διδαχή.  Ένα τέτοιο κείμενο αποτελεί κι ο Πάτερ Σέργιος του Λέων Τολστόι.

Γεννημένος το 1828 σε ένα κτήμα 200 χιλιόμετρα έξω από τη Μόσχα, ο Ρώσος συγγραφέας Λέων Τολστόι, έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής του ως αριστοκράτης. Όταν το 1853 πήρε μέρος στον Κριμαϊκό πόλεμο ως αξιωματικός του πυροβολικού, βίωσε τη σκληρή πλευρά του πολέμου και θαύμασε τη θαρραλέα ψυχή των συμπατριωτών και συμπολεμιστών του. Έκτοτε αδιαφόρησε για την αριστοκρατική ζωή και τα πλούτη και στράφηκε στη φιλανθρωπία και τον χριστιανισμό. Οραματίστηκε μια κοινωνία στην οποία κάθε μέλος της θα είχε τη δυνατότητα να εξελίξει το χάρισμα – ταλέντο του εξασφαλίζοντας έτσι τα προς το ζην. Στην κοινωνία του Τολστόι δεν υπήρχαν τάξεις ιεραρχίας και κανείς δε γινόταν υποχείριο και θύμα εκμετάλλευσης εξουσιαστών. Η ιδεολογία του αυτή έθεσε τη βάση για τον λεγόμενο «χριστιανικό αναρχισμό». «Ο χριστιανισμός στην αληθινή του ουσία θέτει ένα τέλος στο κράτος», έλεγε ο Τολστόι. Η Εκκλησία προφανώς δεν έμεινε άπραγη και το 1901 τον αφόρισε.

Ο  Πάτερ Σέργιος είναι μια νουβέλα που γράφτηκε τμηματικά τα χρόνια 1890, ’91, ’95 και  ’98. Ο συγγραφέας παρουσιάζει την πορεία ενός διακεκριμένου αξιωματικού, ο οποίος όντας απογοητευμένος από τη ματαιότητα του κόσμου, στρέφεται προς τον μοναχισμό και την αναζήτηση του Θεού. Στην προσπάθειά του αυτή ο Πάτερ Σέργιος αποφεύγει κάθε πειρασμό, με τρόπο -κάποιες φορές- απάνθρωπο και επώδυνο για τον ίδιο. Μετά από χρόνια μοναχισμού και απομόνωσης ο Πάτερ Σέργιος ακόμα παλεύει καθημερινά με τις αμφιβολίες και τα συναισθήματά του, τα οποία προσπαθεί να καταπνίξει με προσευχές. Γύρω στην ηλικία των 60 χρόνων, καθώς απογοητεύεται δραματικά από τον ίδιο του τον εαυτό και νιώθει ανάξιος να καλείται «σωτήρας», όπως πολλοί τον είχαν ονομάσει, μεταμφιέζεται και το σκάει από το μοναστήρι. Κι εκεί ξεκινάει ο μακρύς δρόμος και η πραγματική αναζήτηση προς το θείο.

Ο Τολστόι γράφει συγκινητικά και περίτεχνα για αυτό το πρόσωπο, το οποίο πολλοί μελετητές και βιογράφοι κατέληξαν στο ότι αντικατοπτρίζει τον ίδιο τον συγγραφέα. Στην εποχή του κι ο ίδιος θεωρήθηκε «σωτήρας» από διάφορους πιστούς, οι οποίοι προσέτρεχαν σε αυτόν για να τους δείξει τον δρόμο της σωτηρίας. Ένιωθε όμως κι αυτός, όπως κι ο Πάτερ Σέργιος, υποκριτής και ψεύτης καθώς δεν μπορούσε να εφαρμόσει ό,τι κήρυττε στους ακολούθους του ως ηθικά σωστό.  Ήταν πνεύμα ζωηρό και ανήσυχο, το οποίο αναζητούσε συνεχώς τον λόγο της ύπαρξης και ανημποριάς των ανθρώπων. Η ουσία της νουβέλας αυτής είναι και το μήνυμα που θέλει να περάσει ο Τολστόι: δεν έχει νόημα να αποφεύγουμε τα ανθρώπινα πράγματα με σκοπό τη σωτηρία της ψυχής μας. Οι πειρασμοί βρίσκονται εκεί, κι όσο τους αποφεύγουμε γίνονται τερατώδεις και αποκρουστικοί. Ο καθένας  οφείλει να αναζητήσει τον Θεό για τον εαυτό του κι όχι με παράμετρο τους άλλους, ανεξαρτήτου κριτικής που θα δεχτεί. 

Αν και μικρό σε έκταση, ο Πάτερ Σέργιος αποτελεί ίσως ένα κλειδί για να αναζητήσει κανείς τον δικό του προσωπικό δρόμο συμφιλίωσης με τα εγκόσμια, τον γνωστό αλλά και τον άγνωστο δρόμο της ψυχικής ηρεμίας, πίστης και -ίσως- αμφιβολίας προς τα κοινώς αποδεκτά και κοινότυπα περί θρησκείας και Θεού.


Προτεινόμενη βιβλιογραφία:

Τολστόι, Λ. Ο Πάτερ Σέργιος. Αθήνα: Κοροντζή.