Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Πριν μια δυο εβδομάδες σε άρθρο μου, αναρωτιόμουν για την προέλευση της έμπνευσης και τον ρόλο της τέχνης, την πηγή της δημιουργίας και την θεϊκή πνοή που εμφυσείται  στον καλλιτέχνη και καθιστά το έργο του μοναδικό στα μάτια του κάθε θεατή.

Αναφέρθηκα στην απελευθερωτική δύναμη της τέχνης με την απεικονιστική προέλευση του έργου που προέρχεται από τον εσωτερικό και ασυνείδητο κόσμο του καλλιτέχνη και που ενίοτε μπορεί να αντανακλά και πιο συλλογικά, συνειδητά ή και ασυνείδητα πλαίσια σκέψης και αναρώτησης.

Ανάλογα με την εποχή, τον τόπο και την παράδοσή του, έχουμε δημιουργίες και έργα καλλιτεχνών, τα οποία με αποφάσεις των κατά τόπους δημοτικών αρχών και συμβουλίων τοποθετούνται σε κεντρικά συνήθως μέρη για να ομορφύνουν, να διακοσμήσουν τον δημόσιο χώρο ή για να συμβολιστεί μια ιδέα ή ένα γεγονός, να δηλώσουν μια κοινωνική θέση, να υπενθυμίσουν την ιστορία ή ένα ευεργέτημα κάποιου συμπολίτη, να δώσουν ένα μήνυμα, να εκφράσουν μια πιο σύγχρονη εικόνα στον τόπο που τοποθετούνται. Δηλαδή στόχος είναι τελικά να διαμορφωθεί ένας δημόσιος χώρος με την χρησιμοποίηση ενός έργου τέχνης, έξω και πέρα από τα μουσεία, με πρόθεση να δοθεί μια ορισμένη μορφή στον εξωτερικό και δημόσιο χώρο διακοσμώντας τον.

Αυτή η διαμόρφωση του δημόσιου χώρου, που  ανήκει σε όλους μας και θα ήταν εξαιρετικό να συμμετέχουμε όλοι με κάποιο τρόπο στην ιδέα για την διαμόρφωσή του, έγινε τις προηγούμενες ημέρες ο λόγος και η αφορμή  να εκφραστούν και να ακουστούν κάποια τραγικά και προβληματικά θέματα που δείχνουν την αμορφωσιά, την παρανόηση, την έλλειψη παιδείας και κυρίως τις μεσαιωνικές και σκοταδιστικές αντιλήψεις μιας μερίδας των κατοίκων αυτής της χώρας που, όσο κι αν μοιάζει απίστευτο, υπάρχει στην κοινωνία μας.

Φαντάζομαι όλοι να συμμεριζόμαστε την άποψη ότι όλα τα έργα που εκτίθενται δημοσίως δεν είναι δυνατόν να είναι σε όλους αρεστά. Κι αυτό γιατί εξαρτάται από το πνευματικό επίπεδο του καθενός, την εικαστική του παιδεία, τις προσλαμβάνουσες και την αισθητική του αντίληψη.

Το προβληματικό της υποθέσεως ξεκινά όταν σε αυτή τη δημόσια τοποθέτηση ενός έργου κάποιοι πολίτες θεωρούν στρεβλώς ότι το κάθε έργο αντικατοπτρίζει το ποιος είναι ο πνευματικός ταγός στην πόλη και κοινώς σε ποιον ανήκει η πόλη. Το να χρίζεται κανείς αυτόκλητος θεματοφύλακας αρχών και αξιών, αντιλήψεων και αισθητικών παραμέτρων είναι a priori αυθαίρετο, ολισθηρό, εξόχως επικίνδυνο και ολωσδιόλου άρρωστο.

Είδαμε τις περασμένες εβδομάδες πράγματα πολύ σκοτεινά κι απόκοσμα, βγαλμένα από τις πλέον άσχημες και θλιβερές σελίδες της ανθρώπινης ιστορίας και του μεσαίωνα. Είδαμε ανθρώπους να ρίχνουν μπογιές με άσπρο χρώμα, βανδαλίζοντας το γλυπτό Phylax στο Φάληρο, με σκοπό να καθαρίσουν το κακό που μιάζει την πόλη τους και τους κατοίκους της. Έπειτα με την συνοδεία ιερωμένων και ανθρώπων της εκκλησίας να ραίνουν με αγιασμό για να εξορκίσουν ή να εξευμενίσουν το κακό και το διαβολικό, που όπως λένε συμβολίζει το εν λόγω έργο και στο τέλος ομαδικά και οργανωμένα νυχτερινές ώρες, με χαρακτηριστικά μαφίας, να καταστρέφουν οριστικά το έργο αποκαθηλώνοντάς το από την  θέση του, ρίχνοντάς το κάτω!

Αν είναι χρήσιμη, που δεν νομίζω ότι έχει και πολύ σημασία, η γνώμη μου για το συγκεκριμένο έργο, δεν μου αρέσει ούτε συνάδει με την αισθητική μου, αλλά δεν μπορώ να πω ότι έχω και κάποια ιδιαίτερη εικαστική παιδεία. Απλά η γνώμη μου για το συγκεκριμένο έργο δεν είναι και η καλύτερη. Ως εδώ!

Εκείνοι που νομίζουν ότι κατέχουν την μια και μοναδική αλήθεια, ότι εκπροσωπούν την θεϊκή βούληση, ότι είναι φύλακες των χρηστών και ενδεδειγμένων συμπεριφορών και αξιών και ταυτόχρονα ότι έχουν την δυνατότητα όντας θλιβερή μειοψηφία να αποφασίζουν για τους υπόλοιπους συμπολίτες τους, κάτι πρέπει να ψάξουν στον εαυτό τους και μια επίσκεψη σε κάποιο γιατρό δεν θα τους έκανε κακό ή καλύτερα πρώτα σε μια βιβλιοθήκη, μιας και όποιοι προβαίνουν σε τέτοιες πράξεις είναι άνθρωποι του ενός βιβλίου (ή και του κανενός)…

Φανταστείτε σε μια ευρωπαϊκή χώρα και σε μια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, όπως θέλουμε να είμαστε, να γινόταν κάτι παρόμοιο. Ο τρόπος που συμπεριφέρονται μερικοί μάλλον προσομοιάζει περισσότερο με τα θεοκρατικά και μοναρχικά καθεστώτα της Ανατολής, ποτισμένα με μίσος και φονταμενταλισμό, παρά με την πατρίδα και γενέτειρα της δημοκρατίας, όπως στην πραγματικότητα είμαστε, τουλάχιστον κατ’ όνομα και κοινή παραδοχή από τον υπόλοιπο πολιτισμένο κόσμο.

Πιστεύω ότι σε αυτήν την νεοελληνική περιπέτεια τρέλας και σχιζοφρένειας που παρακολουθήσαμε τις προηγούμενες μέρες, μερικοί επεδίωξαν και νόμισαν ότι με την καταστροφή ενός έργου θα αποκτήσουν υπόσταση ως όντα και θα καταφέρουν την ιδεολογική ή όποια άλλη κυριαρχία στον συγκεκριμένο χώρο. 

Είναι άνθρωποι οι οποίοι βεβηλώνουν την έννοια της δημοκρατίας που ως Έλληνες έπρεπε να υπερασπίζονται, καταστρατηγούν και διαστρεβλώνουν τα ίδια τα χαρακτηριστικά της χριστιανικής φιλοσοφίας, στάσης ζωής και θρησκείας που υποτίθεται ότι προστατεύουν.

Είναι μια μερίδα του πληθυσμού, που δεν ξέρω μετά την λαίλαπα των μνημονίων αν είναι πλέον τόσο μικρή και γραφική, έτσι ώστε να είναι αμελητέα, η οποία προέρχεται από το μαύρο σκοταδισμό ενός κομματιού της εκκλησίας και από λούμπεν πληθυσμούς με ξεκάθαρα φασιστικά χαρακτηριστικά, με ναζιστικό και μεσαιωνικό προσανατολισμό, που φυσικά και προϋπήρχε σε κάποια ποσοστά, αλλά η χρυσόσκονη της περασμένης καλής εποχής στη χώρα μας την έκανε αόρατη, δεν φαινόταν και δεν φανερωνόταν. Άλλωστε και τα σκουλήκια και τα ερπετά στα σκοτεινά και δύσκολα ξεφυτρώνουν. Αλλά, όταν η ιστορία επαναλαμβάνεται, πράμα που δείχνει ότι ποτέ δεν διδάχθηκε και δεν έγινε γνωστή και κτήμα όλων, αυτό γίνεται σαν φάρσα!  

Το θέμα από μια ψυχολογική και ψυχαναλυτική ματιά, δεν μοιάζει να είναι πολύ παράξενο. Και εξηγούμαι… Αυτοί που βλέπουν διαβόλους, φαντάσματα και νεφελίμ σε κοινά έργα τέχνης, πιθανότατα και σύμφωνα με την άποψη και θεωρία του καθρεφτίσματος είναι σχετικά απλή και κατανοητή. Έτσι, αφού οι συγκεκριμένοι άνθρωποι βλέπουν στο έργο αυτό τον διάβολο, καθρεφτίζουν την δική τους ψυχή που είναι γεμάτη μίσος, κόμπλεξ και μισαλλοδοξία, αλαζονεία, υπέρμετρη και αδικαιολόγητη εγωπάθεια και έπαρση, επιθετικά και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά.

Είναι άνθρωποι με την αντίληψη ότι, αν κάτι δεν είναι ίδιο με εμάς και είναι διαφορετικό, είναι είτε τρελό είτε διαβολικό είτε εχθρικό προς την πατρίδα και την θρησκεία. Είναι καθημερινοί άνθρωποι, που κινούνται με «προσωπείο» στην καθημερινότητά τους και κρύβουν τεράστιο μίσος για τον ίδιο τους τον εαυτό, έτσι, που όταν τον βλέπουν να αναπαρίσταται μπροστά τους, όπως αυτοί το θεωρούν σαν διαβολικό, του επιτίθενται, γιατί δεν αντέχουν να βλέπουν τον ίδιο τους τον εαυτό και την αναπαράστασή του! Έρχονται τετ α τετ με την ίδια την γυμνή ψυχή τους, με τον αληθινό τους εαυτό.

Έτσι, για παράδειγμα, αν στην ψυχή μας κρύβουμε μίση, φόβους, κόμπλεξ και ενοχές για την ζωή και τους ανθρώπους, στη θέα του έργου Phylax, βλέπουν τον ίδιο τον διαβολικό τους εαυτό και η αντανάκλαση αυτή τους αναστατώνει, δεν το αντέχουν επουδενί, σύμφωνα και με τον μύθο του Νάρκισσου!

Καθημερινά στη ζωή μας και με τους ανθρώπους που συνυπάρχουμε γίνεται ένα καθρέφτισμα που αντικατοπτρίζει εμάς τους ίδιους, τον τρόπο που σκεφτόμαστε και ειδικότερα αυτά που φοβόμαστε, αυτά που μισούμε και που απορρίπτουμε. Είναι οδυνηρό και τρομακτικό για πολλούς ανθρώπους να ανακαλύπτουν πως αυτό που μισούν είναι κομμάτι της ψυχής του.

Όποιος τυχερός και προπάντων τολμηρός έρθει τετ α τετ κάποτε με τον εαυτό του και την αλήθεια της ψυχής του και τεθεί απέναντι στις πράξεις και τις σχέσεις του, τότε θα δει  καθαρά ότι κάθε του πράξη και σχέση με τους ανθρώπους γύρω του, αποτελεί ένα καθρέφτισμα της σχέσης που έχει  με τον εαυτό του.

Έτσι αυτοί οι άνθρωποι όταν έρχονται σε επαφή με το καθρέφτισμα της συμπεριφοράς τους ή υποχωρούν τρομοκρατημένοι από την αποκάλυψη ή το καταστρέφουν, μιας και δεν αντέχουν να βλέπουν τον γυμνό εαυτό τους απέναντί τους.

Γι’ αυτό άλλωστε μια από τις ιδιαίτερες ικανότητες και ιδιαιτερότητες της τέχνης είναι να καθρεφτίζει τα ανεπεξέργαστα και καλά κρυμμένα κομμάτια του εαυτού μας και του ψυχισμού μας!

Και ενίοτε στην διαδικασία της αυτοπαρατήρησης πιάνουμε τον εαυτό μας να ρίχνει το ανάθεμα σε άλλους ανθρώπους και σε πράγματα (όπως εδώ), για θέματα δικά μας που πράττουμε  στην καθημερινότητά μας και δεν έχουμε βρει το κουράγιο και την δύναμη να τα αναγνωρίσουμε και να τα επεξεργαστούμε, ούτε καν να τα αγγίξουμε, αφού προέρχονται από τα ενδότερα άδυτα της ύπαρξής μας.


Προτεινόμενη Βιλιογραφία

Γιανναράς, Χ. (2006). Ενάντια στη θρησκεία. Αθήνα: Ίκαρος.

Λίποβατς, Θ. (1993). Ορθόδοξος Χριστιανισμός και Εθνικισμός: Δύο πτυχές της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής κουλτούρας. Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης2(2), 31-47.

Γαζή, Α. Νίκος Δεμερτζής-Θάνος Λίποβατς, Φθόνος και μνησικακία: Τα πάθη της ψυχής και η κλειστή κοινωνία. Επιστήμη και Κοινωνία: Επιθεώρηση Πολιτικής και Ηθικής Θεωρίας16, 351-355.

Ζερβός, Κ. ΜΙΑ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΡΙΣΗ: ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΗΣ ΔΙΑΣΤΡΟΦΗΣ. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών134(134), 271-287.