Κείμενο: Οδυσσέας Διαμαντής

απόφοιτος Ψυχολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

Επιμέλεια: Χαρούλα Ξανθοπούλου

Φιλόλογος


-Λυτρωτική λειτουργία της Τέχνης-

Τέχνη δεν κάνουμε για να επιβιώσουμε. Τέχνη κάνουμε για να ζήσουμε. Η ζωή μας θα ήταν αβίωτη χωρίς την Τέχνη. Μέσω αυτής οι άνθρωποι εκφράζουν συναισθήματα και προβληματισμούς με τρόπο ωραίο και ψυχαγωγικό. Αποτελεί συστατικό στοιχείο κάθε πολιτισμού και η έκπτωση της αισθητικής ενός λαού αποτελεί σαφή ένδειξη κοινωνικής αποσύνθεσης. Οι λειτουργίες της είναι ποικίλες. Δια της Τέχνης εκφραζόμαστε, εκθέτουμε προβληματισμούς, παίζουμε, δοκιμάζουμε διάφορες τεχνοτροπίες προς τέρψιν των αισθήσεων και των αισθητικών μας ιδανικών, αποδίδουμε την εικόνα μας για τον κόσμο και συνάμα εκθέτουμε τον εαυτό μας στον Άλλο, αφυπνιζόμαστε και, κάποτε, κινητοποιούμαστε προς κάποια κατεύθυνση, προς κάποια δράση. Πολλά και μεγάλα πνεύματα έχουν επιχειρήσει να ορίσουν ή να αναλύσουν τις λειτουργίες και τους σκοπούς της Τέχνης, από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη μέχρι τον Φρίντριχ Νίτσε, τον Γκέοργκ Λούκατς και τον Καζίμιρ Μάλεβιτς.

Μία από τις πιο σημαντικές λειτουργίες της Τέχνης είναι αυτή της λύτρωσης. Λύτρωση σημαίνει απελευθέρωση: από τη φθήνια, την οργή, τη μιζέρια, τον πόνο, το ψυχικό άλγος. Για το ψυχικό άλγος μιλούσε ο Καβάφης στη «Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου· ποιητού εν Kομμαγηνή· 595 μ.X.» όταν έγραφε για «νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω». Η Τέχνη αποτελεί βάλσαμο και καταπραϋντικό του ψυχικού πόνου, της απώλειας, του τραύματος. Μέσω αυτής, η ενεργητικότητα και η δημιουργικότητα του ανθρώπου βρίσκουν μια διέξοδο και υγιή, ηθική και ανυψωτική έκφραση.

Ιδιαίτερη και ξεχωριστή μορφή Τέχνης, αποτελεί η αρχαία ελληνική τραγωδία. Ο μέγας Αριστοτέλης γράφει στην Ποιητική του: «‘Έστιν οὖν Τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ, χωρὶς ἑκάστου τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίας, δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Ο κλασικός αυτός ορισμός αποδίδει όλη την ουσία της τραγικής τέχνης: μιμούμενη επεισόδια της καθημερινής ζωής, με σαφή χρονική διάρκεια που δεν θα κουράζει τον θεωρό, με μέτρο, αρμονία και μελωδικότητα, σαφή χωρισμό του διαλογικού από το χορικό μέρος, μέσα από την δράση των ηθοποιών, επιδιώκει να χρησιμοποιήσει το έλεος και το φόβο των θεατών ώστε να επιτευχθεί η κάθαρση, ο εξαγνισμός, η συναισθηματική αποφόρτιση και η ψυχική γαλήνη τους. Η τραγωδία επιτρέπει στον θεατή της να σκεφτεί πάνω σε σημαντικά ηθικά ζητήματα και να συγκινηθεί μέσα σε καθορισμένα πλαίσια, ώστε, όταν πέσει η αυλαία, να είναι ένας άνθρωπος πλουσιότερος σε γνώση και ευαισθησία από ό,τι πριν.

Η καλλιτεχνική δημιουργία και η αισθητική απόλαυση ενός έργου τέχνης αποτελούν για τον Φρόυντ σαφή έκφραση ενός αμυντικού μηχανισμού του ψυχισμού που κατονομάζει ως μετουσίωση. Στη φροϋδική ψυχανάλυση, η μετουσίωση ορίζεται ως ένας ώριμος μηχανισμός άμυνας όπου κοινωνικά μη αποδεκτές σεξουαλικές και επιθετικές ενορμήσεις ή εξιδανικεύσεις μετατρέπονται ασυνείδητα σε κοινωνικά αποδεκτές δράσεις και συμπεριφορές. Η Τέχνη αποτελεί ένα κατ’ εξοχήν παράδειγμα όπου καταστροφικές ή διαλυτικές δυνάμεις εξυψώνονται στο επίπεδο του υψηλού και του ωραίου. Ο πόνος και το πένθος μπορούν μέσα από την τέχνη να καταπραϋνθούν, να θεραπευθούν ή, ακόμη και όταν οι πληγές παραμένουν ανοιχτές, να προσφέρουν ομορφιά και σοφία στους άλλους ανθρώπους.

Η Τέχνη μας δείχνει ότι η ζωή μπορεί και πρέπει να συνεχίζεται, όσο μεγάλες και αν είναι οι δυστυχίες και τα βάσανά μας. Η Τέχνη είναι εκείνη η μεγάλη κατάφαση, η απόφαση ότι πάντα έχουμε κάτι να πούμε, η ευθύνη απέναντι στον εαυτό μας και τους άλλους. Ο πόνος και η στενοχώρια που προξένησε ένα θλιβερό γεγονός, μια αδικία ή ένα τραγικό συμβάν, όπως να χαθεί ένας πολυαγαπημένος άνθρωπος σε τροχαίο ατύχημα ή έγκλημα, μπορούν μέσα από την καλλιτεχνική δημιουργία, το χορό, το τραγούδι, το θέατρο, να μας συγκινήσουν και να εκκινήσουν σκέψεις και δράσεις ώστε να διορθώσουμε και να αλλάξουμε ό,τι χρειάζεται για να μην επαναληφθεί το κακό. Η κοινή γνώμη μπορεί συχνά να μην έχει τη διάθεση να ακούει μακροσκελείς λόγους ή διεξοδικές αναλύσεις πάνω σε φλέγοντα θέματα: όμως, εκεί είναι που η καλλιτεχνική δημιουργία έρχεται και ευαισθητοποιεί το κοινό και αφυπνίζει συνειδήσεις. Το κοινό -βιώνοντας εξ αποστάσεως και εκ του ασφαλούς τα συναισθήματα όσων όντως έζησαν το τραυματικό γεγονός- αποκτά συνείδηση της κατάστασης και αλλάζει τρόπο σκέψης και δράσης.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Αριστοτέλους, Περί Ποιητικής

Lucas, Georg. (1996). Δύο μελέτες για τον μαρξισμό. Εκδόσεις: Παρασκήνιο (μετάφραση-επιμέλεια: Χρήστος Κεφαλής)

Malevich, Kazimir. (1992). Γραπτά. Εκδόσεις: Βάνιας

Nietzsche, Friedrich. (2008). Η γέννηση της τραγωδίας. Εκδόσεις: Βάνιας (μετάφραση: Ζήσης Σαρίκας)

Φρόυντ, Σϊγκμουντ (1974). Ψυχολογία της ερωτικής ζωής. Εκδόσεις: Επίκουρος (Μετάφραση: Γιώργος Βαμβαλής)