Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Όπως πολύ καλά   όλοι μας έχουμε καταλάβει, η ζωή μας μόνο ρόδινα μονοδιάστατη και βατή δεν μπορεί να χαρακτηριστεί. Ένα πλήθος από εκφράσεις και καταστάσεις, που διεγείρουν μέσα μας ξεχωριστές μορφές βημάτων και συναισθημάτων, αποτελούν αντιδράσεις σε όσα ζούμε καθημερινά και γι’ αυτό είναι ένα κομμάτι του εαυτού μας. Δεν είναι δυνατόν και δεν μπορούμε να τα απαρνηθούμε και έτσι, πολλές φορές, υποδυόμαστε ότι δεν συμβαίνουν προσπαθώντας να αποφύγουμε το αίσθημα του δυσάρεστου που τα συνοδεύουν.

Ως ανθρώπινο είδος έχουμε μάθει να αποδεχόμαστε και να καλωσορίζουμε μόνο τα θετικά συναισθήματα, της ηρεμίας, της επιτυχίας, της χαράς, της ευτυχίας και άλλων ευχάριστων καταστάσεων, ενώ ένας αμυντικός και μαθημένα απωθητικός μηχανισμός μας κάνει να αποφεύγουμε να συμβιβαστούμε (και γιατί όχι να επωφεληθούμε) του γεγονότος ότι η θλίψη, ο θυμός, το άγχος, η στεναχώρια είναι δικά μας συναισθήματα και γι’ αυτό κομμάτια της ζωής μας. Όμως είναι ακριβώς έτσι;

Καταρχήν, το να αρνούμαστε κάποιο αρνητικό συναίσθημα που εκδηλώνεται μέσα μας είναι σαν να αποφεύγουμε να αποδεχτούμε εξ ολοκλήρου τον ίδιο μας τον εαυτό, σε όλες τις εμφανίσεις, πλευρές  και εκφράσεις του. Διαιρούμε, δηλαδή, αυταρχικά και εγωιστικά τον ψυχισμό μας, τον διχοτομούμε και προσπαθούμε αυτάρεσκα και μονοδιάστατα να ζήσουμε κάθε πτυχή και κάθε κομμάτι της πραγματικότητας που συμβαίνει εκτός μας, αλλά κυρίως εντός μας, μόνο όταν αυτό είναι ευχάριστο και δεν μας αναστατώνει.

Ενδίδοντας σε μια άλλη λογική και αποδεχόμενοι έναν άλλο διχοτομημένο και επιλεκτικά απονευρωμένο ψυχισμό, αρνούμαστε να ζήσουμε  κάθε τι μη θετικό και μη επιθυμητό σαν συναίσθημα που μπορεί να αισθανθούμε. Θα μπορούσαμε, δρώντας διαφορετικά, να το αγκαλιάσουμε ως αναπόσπαστο μέρος του εαυτού μας που είναι και να δούμε με ποιον κατάλληλο χειρισμό θα μπορούσε να μας δώσει τα καλύτερα αποτελέσματα.

Η μη αποδοχή και κυρίως το κουκούλωμα και ο στρουθοκαμηλισμός στα ανεπιθύμητα συναισθήματά μας μόνο μεγαλύτερες οδύνες μπορεί να μας προσφέρει και να μας προξενήσει. Κι αυτό γιατί, όσο και εντατική να είναι η προσπάθειά μας να πετύχουμε κάτι τέτοιο, δηλαδή να απωθήσουμε τα αρνητικά μας συναισθήματα, εξ ορισμού και εκ των προτέρων θα αποτύχουμε, μιας και τα συναισθήματα είναι σαν το νερό˙έχουν δημιουργηθεί για να είναι ελεύθερα… Τον δρόμο για την ελευθερία τους, δηλαδή την έκφρασή τους, δεν μπορούμε να τον σταματήσουμε. Όπως και το νερό, τα συναισθήματα θα βρούνε το δρόμο να απελευθερωθούν και να φανερωθούν, όσα εμπόδια και αν τους βάζουμε εμείς οι άνθρωποι! Είναι ικανά να υπερνικήσουν κάθε εμπόδιο και να δημιουργήσουν οποιαδήποτε διακλάδωση στην πορεία τους, ώστε να βγούνε στο φως, να φανερωθούν… Τίποτα δεν μπορεί να τα σταματήσει. Γιατί και τα δυο έχουν κάποια όμοια χαρακτηριστικά: έχουν ροή (που σημαίνει έχουν πριν και μετά) αλλά και συγκεκριμένο χωροχρόνο που εκφράζονται (στο εδώ και τώρα) και έχουν και ζωή μέσα τους, είναι δηλαδή κάτι το δυναμικό που σημαίνει έχουν φορτισμένη ενέργεια! Ακόμη ένα κοινό χαρακτηριστικό που μοιράζονται είναι η απίστευτή τους δύναμη, όταν ξεσπούν και βρίσκουν διέξοδο, και η εμφατική και θορυβώδης επικράτησή τους. Αυτά είναι τα χαρακτηριστικά τους που αναδύονται με την απαραίτητη, απαρέγκλιτη και ασυμβίβαστη πορεία προς την εμφάνισή τους!

Έτσι στα συναισθήματα, όσο και αν προσπαθήσουμε με διάφορους  τρόπους και μεθόδους να τους απαγορεύσουμε την εμφάνιση, φοβούμενοι την όποια αρνητικότητά τους και  ξεγελώντας τάχα τον εαυτό μας, το ίδιο μας το σώμα θα τα αναδείξει με δυσάρεστο και οδυνηρό πολλές φορές τρόπο.

Η εξωτερίκευση αυτή μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους, άλλοτε πιο ήπιους με πονοκεφάλους και δερματικά προβλήματα και άλλοτε  με πολύ πιο δυσάρεστες και σοβαρές οργανικές παθήσεις, όπως τα αυτοάνοσα νοσήματα. Όσο περισσότερο συναισθηματικό φορτίο έχει συσσωρευθεί και έχει μείνει ανέκφραστο και για όσο μεγαλύτερο διάστημα έχει θαφτεί και εγκλωβιστεί, τόσο πιο σφοδρό θα είναι το ξέσπασμά του και τόσο πιο επώδυνη θα είναι η έκφρασή του. Με μια σημαντική διαφορά: η πορεία των συναισθημάτων θα είναι αντίστροφη, δεν θα είναι πια από μέσα προς τα έξω αλλά θα στραφούν προς τα μέσα, επιτιθέμενα εντός μας και εναντίον μας.

Η συμφιλίωση και η αποδοχή των αρνητικών μας συναισθημάτων είναι μια κυρίαρχη και πολύτιμη διαδικασία που, εκτός του ότι είναι επιθυμητή, από κάποια στιγμή και μετά μπορεί με σωστούς χειρισμούς να αποδειχτεί και ιδιαίτερα επωφελής και χρήσιμη για τον άνθρωπο. Ο χειρισμός τους είναι αυτός που σηματοδοτεί την αρνητικότητα ή την εποικοδομητική έκβαση που θα πάρουν αυτά με την πραγμάτωσή τους.

Έτσι μπορούμε χαρακτηριστικά να πούμε ότι ο θυμός μας ειδοποιεί όταν κάποιο συναίσθημά μας έχει καταπατηθεί ή ότι κάποια ανάγκη μας ζητά επιτακτικά την κάλυψη και την αποκατάστασή της. Ο φόβος είναι εκείνο το συναίσθημα που κινητοποιεί τις άμυνές μας και δυνητικά μας προστατεύει από κινδύνους που ελλοχεύουν και μπορεί να μας πιάσουν απροετοίμαστους. Επίσης το άγχος και η λύπη εν γένει είναι συναισθήματα που μας προκαλούν και μας προσκαλούν σε μια εγρήγορση του εαυτού μας, με στόχο την αλλαγή και την κινητοποίηση για μεγαλύτερη και πιο εντατική προσπάθεια. Το σύνολο των ενοχικών συναισθημάτων  που κάποιες φορές μας κατακλύζουν με αισθήματα ντροπής και απαξίωσης του εαυτού μας, φανερά μας παρακινούν σε μια πιο ενδελεχή αξιολόγηση των κινήσεών μας, μια πιο αυστηρή αυτοκριτική, με στόχο πάντα την αυτοβελτίωση και την προσπάθεια προσπορισμού μιας πιο πλατιάς αυτογνωσίας και αυτοαποδοχής.

Επειδή, όμως, τα συναισθήματα και οι επερχόμενες καταστάσεις στην ζωή μας δεν είναι ποτέ ελεγχόμενες, το ταμπεραμέντο και ο ιδιαίτερος χαρακτήρας μας μπορεί εύκολα να «θερμανθεί» επικίνδυνα. Έτσι η προτιμότερη και γνωστικότερη οδός, όταν έχουμε να κάνουμε με δυσάρεστα συναισθήματα, είναι πρώτα να τα αναγνωρίσουμε και να αποδεχτούμε, κρατώντας μια απόσταση από αυτά. Η δράση «εν θερμώ» είναι πάντοτε καταστροφική. Κατόπιν της συνειδητοποίησης αυτών που συμβαίνουν και αυτών που νιώθουμε, η αναζήτηση των πιο ορθολογικών και λειτουργικών τρόπων αποφόρτισης της αρνητικής τους ενέργειας είναι το ζητούμενο. Το θάψιμο, το κουκούλωμά τους αλλά και η αδρανής παρακολούθηση και τελικά παγίωσή τους αποβαίνουν πάντοτε καταστρεπτικά.

Είναι πέρα για πέρα ευεργετικό, και θα έλεγα και φυσιολογικό, το να βρισκόμαστε σε συναισθήματα εναλλαγής και συνδιαλλαγής με το αρνητικό μας βήμα (συναίσθημα), γιατί αυτό είναι που μας κρατά σε επαφή με τις ανάγκες μας, τις προτεραιότητές μας, τα όριά μας και μας προστατεύει από κάθε κακοτοπιά.

Σαν  επιμύθιο μπορούμε να σκεφτούμε πως όλη η ζωή μας και όλη η πλάση (ναι! μέσα μας υπάρχει μια ολόκληρη πλάση) έχει και φωτεινά και σκοτεινά και πολύχρωμα σημεία και κομμάτια. Είναι όλα δικά μας και όλα πρέπει να τα αποδεχόμαστε! Τα σκαμπανεβάσματα στη ζωή μας είναι σαν τις γραμμές  διακυμάνσεως του καρδιογραφήματος και είναι αυτά που μας κρατάνε ζωηρούς και γι’ αυτό ζωντανούς. Όσο πιο οξυμένα ανεβοκατεβαίνουν και ανομοιόμορφα εξελίσσονται, τόσο πιο ενδιαφέρουσα και πολύχρωμη κάνουν την ύπαρξή μας!

Επειδή κάθε συναίσθημα με το οποίο ερχόμαστε σε επαφή έχει κάποιο νόημα και σημαίνει κάτι για εμάς, η αγνόησή του και πόσο δε μάλλον η άρνησή τους, μας καθιστά συναισθηματικά ανάπηρους και ακρωτηριάζει ένα σημαντικό μέρος της εσωτερικότητάς μας, της ψυχικής ισορροπίας μας και της αρμονικής έκφρασής μας.

Η ανομοιογένεια και η πολυποίκιλη παλέτα  των συναισθηματικών χρωματισμών μας, όσο πιο αντιθετική και εναντιωματική είναι στο σύνολό της, τόσο πιο καλά περιγράφει ένα ολοκληρωμένο και πολυδιάστατα πλούσιο και εύφορο ψυχισμό.

Τα συναισθήματα θετικά και αρνητικά είναι κάτι το φυσικό… είναι ο πλούτος μας. Δεν μπορείς να αποδέχεσαι ότι υπάρχει μόνο μέρα και όχι νύχτα… δεν μπορείς να λες ότι υπάρχουν μόνο θετικά και όχι αρνητικά. Όλα είναι ζωή!


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Kopp, C. B. (1989). Regulation of distress and negative emotions: A developmental view. Developmental psychology25(3), 343.

Nabi, R. L. (1999). A cognitive‐functional model for the effects of discrete negative emotions on information processing, attitude change, and recall. Communication theory9(3), 292-320.

Καλπάκογλου, Θ., Χαρίλα, Ν., & Επιρροές, Α. (2001). Γνωσιακή-Συµπεριφοριστική Θεραπεία. Στο:«Σύγχρονες Ψυχοθεραπείες: από την θεωρία στην εφαρµογή». Π. Ασηµάκης, Συµβουλευτική & Θεωρία.

Graham, S. M., Huang, J. Y., Clark, M. S., & Helgeson, V. S. (2008). The positives of negative emotions: Willingness to express negative emotions promotes relationships. Personality and Social Psychology Bulletin34(3), 394-406.

Kiefer, T. (2005). Feeling bad: Antecedents and consequences of negative emotions in ongoing change. Journal of Organizational Behavior26(8), 875-897.