Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης, Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής
Επιμέλεια: Σπυριδούλα Μπισμπικοπούλου, Φιλόλογος


Ως ανθρώπινα όντα και μέλη μιας κοινωνίας έχουμε απόψεις και στηρίζουμε θέσεις που μπορεί να είναι αποτέλεσμα δικών μας ερμηνειών και προσδοκιών, οι οποίες με τη σειρά τους βασίζονται στη θέαση που έχουμε για τον κόσμο και τις ιδιαιτερότητες του κάθε ανθρώπου.

Οφείλουμε, όμως, να γνωρίζουμε ότι πολλές από τις στερεοτυπικές αντιλήψεις που υιοθετούμε για ανθρώπους και καταστάσεις- ακόμη και για τον ίδιο μας τον εαυτό- επηρεάζουν αποφασιστικά την εξέλιξη και την ίδια την κατάληξη της πραγματικότητας.

Οι λεγόμενες και «αυτοεκπληρούμενες προφητείες» είναι ταμπέλες θετικές, αλλά  κυρίως αρνητικές, που προκαθορίζουν σε αποφασιστικό βαθμό την εξέλιξη των ανθρώπων. Μπορεί το φύλο, το χρώμα, η ηλικία, η καταγωγή των ανθρώπων και άλλα χαρακτηριστικά να επηρεάσουν τις στάσεις μας και τις διαθέσεις μας απέναντί τους, όταν το μυαλό μας και η σκέψη μας για κάποιον είναι εκ των προτέρων εστιασμένο σε αρνητικά του στοιχεία· αυτά ακριβώς  θα επηρεάσουν και την τελική μας εκτίμηση για το πρόσωπό του.

Η έννοια της «αυτοεκπληρούμενης προφητείας»  έγινε γνωστή από τον Merton, που στηρίχθηκε στο σκεπτικό του Thomas, ο οποίος χαρακτηριστικά υποστηρίζει : «όταν οι άνθρωποι ορίζουν (έστω και αυθαίρετα) μια κατάσταση ως πραγματική ,τότε αυτή είναι πραγματική ως προς τις συνέπειες της».

Όλο αυτό το θεώρημα βρίσκει την πλέον αντιπροσωπευτική του απεικόνιση στην ανάπτυξη και μάθηση των μικρών παιδιών.

Σύμφωνα με το «φαινόμενο του Πυγμαλίωνα» σε ένα δημοτικό σχολείο της Καλιφόρνια οι ερευνητές μοίρασαν ένα τεστ νοημοσύνης στα παιδιά. Δεν αποκάλυψαν  στους δασκάλους τα αληθινά αποτελέσματα, παρά μόνο τους ανέφεραν ψευδώς ότι κάποια παιδιά- ως εκείνα με τις πιο ισχυρές προοπτικές- είχαν μεγαλύτερη νοητική ανάπτυξη από τα υπόλοιπα. Στο τέλος της σχολικής χρονιάς τα παιδιά πέρασαν πάλι από τεστ νοημοσύνης. Φυσικά, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα παιδιά που είχαν υποδειχτεί ως εξυπνότερα επιβεβαίωσαν τις «αυτοεκπληρούμενες προφητείες» των ερευνητών.

Αυτό συνέβη, γιατί οι δάσκαλοί τους προσάρμοσαν με τέτοιο τρόπο τη συμπεριφορά τους-ασυνείδητα-βοηθώντας τα να έχουν καλύτερες αποδόσεις έναντι των υπολοίπων, προς επιβεβαίωση της αρχικής ψευδούς υποθέσεως.

Ενήργησαν κατά τέτοιο τρόπο, ο οποίος ήταν το λιγότερο υποβοηθητικός με αποτέλεσμα την επιβεβαίωση της αρχικής και προκατειλημμένης άποψής τους.

Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να δοθεί προσοχή και να γίνει ιδιαίτερη μνεία στους μικρούς μας φίλους, τα παιδιά, που από πολύ νωρίς αρχίζουν να χτίζουν την αυτοεκτίμηση τους, που μελλοντικά θα διαδραματίσει κυρίαρχο ρόλο στην ζωή τους.

Η αυτοεκπληρούμενη προσδοκία και επιθυμία με την ενίσχυση των θετικών ανατροφοδοτήσεων και αλλεληλεπιδράσεων δρα ενισχυτικά σε κάθε άνθρωπο, γιατί θωρακίζει την αυτοεκτίμηση του και τον καθιστά ικανό να φτάσει και να ξεπεράσει τον ίδιο του τον εαυτό και τις δυνατότητες του. Μπορεί να φτάσει σε αυτό που ονομάζεται «νταβάνι»  του δημιουργικού και πνευματικού του γινομένου.

Είναι κάτι σαν βοηθητικά φτερά που ενισχύουν το πέταγμά μας και εκτοξεύουν τις δυνατότητές μας πέραν του αναμενόμενου.

Αντίθετα, οι αρνητικές αυτοεκπληρούμενες προφητείες καθιστούν τον άνθρωπο ανενεργό και καθηλωμένο σε ένα πλαίσιο πέραν του οποίου είναι ανίκανος να επιβάλλει έστω τις δικές του ικανότητες και να τις  καθορίσει μέχρι εκείνο το σημείο που μπορεί να φτάνουν.

Η συνεχής αμφισβήτηση και υποτίμηση- που αγγίζει την υπονόμευση- οδηγούν τον άνθρωπο σε σημείο να πιστέψει ότι δεν αξίζει και πολλά. Έτσι, πέφτει πολύ πιο χαμηλά από τις δυνατότητές του, εκπληρώνοντας τις ταμπέλες που παράλογα και άδικα του είχαν αποδοθεί εξ αρχής.

Εξαιρέσεις σε αυτή τη λογική διαδικασία και αυτό το φαινόμενο μπορεί να είναι μόνο ένας πολύ ισορροπημένος και αυτογνώστης εαυτός μας.

Αυτό είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί, όταν έχουμε ορθά οριοθετήσει τις δυνατότητες μας με ακρίβεια και πίστη στην αυτογνωσία και αυτοεκτίμησή μας.

Συνδυάζοντας το δημιουργικό και πνευματώδη εαυτό μας με λίγη δόση από τον καλό εγωισμό μας είναι εφικτό να ανατραπούν τα αναμενόμενα αποτελέσματα της “αυτοεκπληρούμενης προφητείας”.

Χρειάζεται ωριμότητα και συνειδητοποιημένη αυτοανάλυση, έτσι ώστε οι ψευδεπίγραφες και αρνητικές προκαταλήψεις που σου αποδίδουν οι άλλοι να ξεπεραστούν και να διαψευσθούν οι στερεοτυπικές εικόνες που υπάρχουν.

Σε κάθε περίπτωση οι «αυτοεκπληρούμενες προφητείες» και οι ταμπέλες που περιέχουν εμποδίζουν την αμφίδρομη επικοινωνία και τη διάδραση μεταξύ των ανθρώπων επί ίσοις όροις, από όπου έχουμε την αληθινή εικόνα για τον καθέναν μας.

Εμποδίζουν τις αληθινές σχέσεις και προκαλούν εμπόδια στη δημιουργία δεσμών, χαρακτηριστικά που αποτελούν την πραγματική πηγή γνωριμίας με τις ιδιαίτερες ικανότητες του συνανθρώπου μας.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

1.Social Dominance (12 Φεβ 2001). An Intergroup Theory of Social Hierarchy and Oppression(Jim Sidanius , Felicia Pratto,Cambridge University Press).
2.Τhe social Mind (27 Οκτ 2003). Cognitive and Motivational Aspects of Interpersonal Behavior( Joseph P. Forgas, Kipling D. Williams, Ladd Wheeler Cambridge University Press.
3. Λυκίδη Σταυρούλα-Φωτεινή (Διπλωματική Εργασία 2012).«Αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για τους μαθητές και οι προσδοκίες τους για τη σχολική επίδοση. Μια ερευνητική προσέγγιση σε πολιτισμικά διαφορετικούς μαθητές».
4.Merton, Robert K. (1968). Social Theory and Social Structure. Εκδ: Free Press, New York.
5. Thomas, W. I. (1928). The Child in America: Behavior Problems and Programs. Εκδ: Afred A. Knopf, NewYork.