Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Είναι μια λέξη και ταυτόχρονα ένα συναίσθημα το οποίο όλο και περισσότερο το ακούμε τελευταία γύρω μας και οι περισσότεροι από εμάς το αισθανόμαστε συχνά πυκνά! Όλοι όμως σίγουρα σε κάποιες φάσεις και στιγμές ή ακόμη και περιόδους στη ζωή μας τον έχουμε νιώσει, έχουμε απειληθεί από αυτόν ή και συνεχίζουμε, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, να συμβαδίζουμε μαζί του. Ίσως σε αυτό το σημείο είναι και η κρίσιμη παράμετρος που διαχωρίζει και κατηγοριοποιεί αυτό το συναίσθημα σαν χρήσιμο ή επιβλαβές για να ξεχωρίσουμε τα πράγματα και να τα διευκρινίσουμε οριοθετώντας την φυσιολογική και αμυντική αντίδραση του ανθρώπου απέναντι σε ένα κίνδυνο ή σε μια απειλή κινδύνου.

Αυτή η κατάσταση εγρήγορσης την οποία ενεργοποιεί ο οργανισμός μας στην θέα ή στην σκέψη ενός πραγματικού κινδύνου είναι ιδιαίτερα επωφελής στον άνθρωπο, διότι του επιτρέπει να προετοιμαστεί για να αντιμετωπίσει κάποιο φόβο ή φοβικό ερέθισμα και να οργανώσει έτσι καλύτερα την άμυνά του! Στις περισσότερες των περιπτώσεων είναι εξωτερικά ερεθίσματα, τα οποία σε συνδυασμό με εσωτερικές δικές μας σκέψεις που πλάθονται ανάλογα με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα, δημιουργούν μια κατάσταση (ή φέρουν τον εαυτό μας) σε μια κατάσταση φόβου, κατά την οποία νιώθουμε ότι απειλούμαστε ή θα απειληθούμε. Είναι, δηλαδή, μια αλληλουχία ερεθισμάτων εξωτερικών, την οποία εμείς ερμηνεύουμε με αρνητικές σκέψεις και διαθέσεις και που πολλές φορές μας βάζουν σε ένα φαύλο κύκλο από τον οποίο δύσκολα θα βγούμε.

Ο πρώτος μας φόβος είναι το άγχος της επιβίωσης αμέσως μόλις γεννιόμαστε, ο φόβος του θανάτου, και γι’ αυτό κατευθυνόμαστε άμεσα στην πηγή της ζωής, την θηλή της μητέρας μας που μας κρατά στη ζωή μέσω της θρέψης. Έτσι ο φόβος, παρόλο που είναι ένα δυσάρεστο συναίσθημα, είναι και ένας έμφυτος μηχανισμός επιβίωσης, αυτοσυντήρησης και αυτοπροστασίας. Ένας μηχανισμός που μας προειδοποιεί και μας κάνει να επαγρυπνούμε για να προστατευτούμε από «πραγματικές απειλές» που στηρίζονται σε γεγονότα.

Οι φόβοι μπορεί να είναι αντανακλαστικοί ή έμφυτοι αλλά και επίκτητοι. Το χαρακτηριστικό του φόβου είναι ότι πάντα αναφέρεται σε πραγματικούς κινδύνους και καθαρές απειλές και από εμάς εξαρτάται τι ποιοτικά χαρακτηριστικά θα δώσουμε σε αυτές τις πραγματικότητες και αν θα εκλογικεύσουμε και θα ζυγίσουμε το πόσο απειλητικές είναι για την ζωή μας και την ύπαρξή μας.

Σε αντίθεση με τους φόβους, οι φοβίες είναι υπερβολικές αντιδράσεις του οργανισμού μας, οι οποίες δεν έχουν να κάνουν με πραγματικούς κινδύνους ούτε με αληθινές απειλές, αλλά πρόκειται για υποκειμενικές και υπερβολικές αντιδράσεις μας απέναντι σε κάτι που δεν αποτελεί πραγματική απειλή ή τουλάχιστον όχι σε τέτοιο βαθμό που εμείς υποκειμενικά και αδικαιολόγητα αξιολογούμε και παράλογα και παθολογικά κατανοούμε. Η ψευδής και υπερβολικά φοβική μας αντίδραση σε κάτι ουσιαστικά ακίνδυνο θέτει τον εαυτό μας σε κατάσταση κινδύνου, παρόλο που το πραγματικό ερέθισμα δεν δικαιολογεί κάτι τέτοιο! Απλά είναι η υποκειμενική μας αντίδραση, ο τρόπος με τον οποίο σκεπτόμαστε για το εξωτερικό ερέθισμα (αντικείμενο ή κατάσταση) που το κάνει να φαίνεται φοβερό και φοβικό στα δικά μας μάτια.

Η ψυχαναλυτική προσέγγιση μας διαφωτίζει λέγοντάς μας πως στις φοβίες μας το άγχος προκαλείται από μια ενδοψυχική διαμάχη που μεταβιβάζεται σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο και στη συνέχεια γίνεται φόβος! Η φοβία έχει την ίδια αιτιολογία με τις άλλες νευρώσεις, την προσπάθεια δηλαδή να αποφευχθεί το άγχος που προκαλεί η αναζωπύρωση μιας παιδικής νεύρωσης!

Αρκετά όμως διαφωτιστήκαμε για τους ορισμούς και τις διαφοροποιήσεις μεταξύ φόβου και φοβιών. Αυτό που απασχολεί τους περισσότερους από εμάς είναι ότι η καθημερινότητά μας επηρεάζεται τόσο δραστικά, ώστε υποβαθμίζεται η ποιότητα της ζωής μας, αποκλειόμαστε συχνά από κοινωνικές και διαπροσωπικές επαφές και οδηγούμαστε στην απομόνωση, την απαξίωση του ίδιου του εαυτού μας και την μοναξιά. Μάλιστα, με δεδομένη την κατάσταση κρίσης που βιώνουμε εδώ και αρκετά χρόνια κατά την οποία έχουμε υποστεί την απειλή και την απώλεια των εισοδημάτων μας, της περιουσίας μας ή και της κοινωνικής και της επαγγελματικής μας θέσης, οι φοβικές αυτές καταστάσεις έχουν καταφέρει να μας «πρεσάρουν» και μας δυσκολεύουν να ανταποκριθούμε στις καθημερινές μας προκλήσεις.

Και πραγματικά έχουμε να κάνουμε με μια κατάσταση μη αναμενόμενη και πρωτοφανή για τους περισσότερους από εμάς, με παράγοντες απειλητικούς που θέτουν την ίδια την ικανότητα επιβίωσής μας δυσχερή και δύσκολα διαχειρίσιμη.  Ολόκληρο το φιλελεύθερο σύστημα και το χρηματικοοικονομικο καθεστώς διέπουν όλες μας τις σχέσεις, αφού στηρίζουν την επιβίωση, την ασφάλεια και τον αυτοπροσδιορισμό μας ως άνθρωποι μονάχα στο χρήμα και την ικανότητά μας να το παράγουμε. Γι’ αυτό και η πλειοψηφία των συνανθρώπων μας, που μέχρι πριν από λίγα χρόνια ζούσε σε ένα προστατευμένο οικογενειακό περιβάλλον και έδινε προτεραιότητα στην συνέπεια με την οποία ανταποκρινόταν στις οικονομικές τους υποχρεώσεις και στην κάλυψη και εκπλήρωση των ζητούμενων όλων των μελών της οικογένειας, τώρα όχι μόνο δυσκολεύεται αλλά και ενίοτε δεν δύναται να αντεπεξέλθει σε αυτά. Έτσι διαταράσσεται η αυτοεικόνα και η αυτοεκτίμηση του ατόμου, η αξιοπρέπειά του πληγώνεται ανεπανόρθωτα και δομικά στοιχεία της προσωπικότητάς του, όπως η αξιοπρέπειά του, διαταράσσονται σοβαρά και επικίνδυνα.

Ένα τεράστιο άθροισμα από απειλητικές πιθανές πραγματικότητες ή δυνητικές καταστάσεις, όπως η ανεργία, η απώλεια των εισοδημάτων, η χειροτέρευση των συνθηκών διαβίωσης και των συνεπαγόμενων δεικτών υγείας αλλά και η στέρηση πιο μακροπρόθεσμων προοπτικών και προσδοκιών είναι δεδομένα που σίγουρα μας γεμίζουν ανασφάλειες και φόβους για το τι «μας ξημερώνει αύριο» σε πολλούς από εμάς. Σε αρκετούς ανθρώπους ασυνείδητα ή και απωθημένα, καλά θαμμένοι και κρυμμένοι φόβοι και φοβίες από το παρελθόν επιστρέφουν απειλητικά και καταδυναστεύουν την ύπαρξή μας, την οικογενειακή μας συνοχή και την κοινωνική μας ομόνοια. Δεν ξέρω αν σε πολλούς μια κατάσταση αναμονής και εγκαρτέρησης είναι βοηθητική και λειτουργεί θετικά. Πάντως για τις φοβικές καταστάσεις ο χρόνος λειτουργεί σωρευτικά, γι’ αυτό και εχθρικά και εναντιωματικά απέναντι στα θέλω και στις επιδιώξεις μας. Η δράση πρέπει να είναι το κύριο μέλημά μας, μιας και ο φόβος κυριαρχεί και έχει διαποτίσει όλες τις εκφάνσεις και όλες τις δραστηριότητες της ζωής μας. Πολλώ δε μάλλον όταν αυτός ο φόβος διασπείρεται με μεγάλη ευκολία και ευχέρεια από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης με τέτοιο σφοδρό και πλεονασματικό τρόπο, που τρομάζεις να δεις ένα δελτίο ειδήσεων ολόκληρο και να βγεις από την πόρτα του σπιτιού σου δίχως να είσαι φορτωμένος με ανασφάλειες και φοβίες. Ούτε εκεί μέσα, στο καταφύγιο του καθενός, δεν μπορείς να παραμείνεις αλώβητος από τους διαμορφωτές της κοινής γνώμης και τους σπέρνοντες τρομοκρατικές εξελίξεις, προοιωνίζοντας οικογενειακές τραγωδίες με πολλή δόση βίας και δραματοποίησης των ενδοοικογενειακών καταστάσεων, κατέχοντας περίοπτη θέση στα καθημερινά δελτία του τρόμου και της καταστροφής.

Το έντονο συναίσθημα του φόβου απέναντι σε ένα πιθανολογούμενο κίνδυνο προκαλεί βιοχημικές αλλαγές και ενεργοποιεί το αυτόνομο νευρικό σύστημα δημιουργώντας αντιδράσεις πάλης ή φυγής. Ο φόβος ανήκει σε μια πρωτόγονη και αντανακλαστική ομάδα αντιδράσεων και είναι μια φυσική και αυθόρμητη κίνηση απέναντι σε μια απειλή για τον άνθρωπο. Κατά την διάρκεια και στην πορεία, όμως, της ζωής του ο άνθρωπος μαθαίνει να αντεπεξέρχεται στους φόβους του και να τους ελέγχει.

Η ψυχανάλυση δέχεται ότι πίσω από τις φοβίες υπάρχει κάποια σύγκρουση, ενώ η ψυχολογία της μάθησης ερμηνεύει τις φοβίες μέσω της κλασικής σύνδεσης και την διατήρησή τους μέσω της συντελεστικής σύνδεσης. Οι φοβίες, όμως, που έχουν επίμονο χαρακτήρα και οι φοβικές νευρώσεις περιέχουν μια παράλογα φοβική και γι’ αυτό νευρωσική αντίδραση σε ερεθίσματα που δεν δικαιολογούν κάτι τέτοιο. Έτσι στις περιπτώσεις αυτές, λόγω των νευρωσικών και παράλογων αντιδράσεων και σκέψεων, συνυπάρχουν φοβικές συνδέσεις με περισσότερα από ένα αντικείμενα ή καταστάσεις, δεν είναι δηλαδή μονοσυμπτωματικές αλλά διάχυτες στον άνθρωπο. Με λίγα λόγια, το άτομο υιοθετεί παραπάνω από έναν παράλογο φόβο ένεκα της νευρωσικής φύσης των φόβων του.

Στα παιδιά που οι εμπειρίες τους είναι ακόμη πολύ περιορισμένες, ο φόβος λειτουργεί ως μέσο προστασίας απέναντι στους κινδύνους και έχει σημαντικότατο ρόλο στην επιβίωση τους. Το να βοηθά κανείς τα παιδιά να ξεφεύγουν από τα συναισθήματα της απειλής με την επικοινωνία, που εμπεριέχει προσεκτικές προσεγγίσεις για τα αντικείμενα και τις καταστάσεις από τα οποία προξενούνται οι φόβοι τους, είναι μια ισχυρή παρακαταθήκη στην πορεία τους προς την αυριανή τους  ωριμότητα και την ευθυκρισία τους. Κυρίως χρειάζεται να παίρνουμε στα σοβαρά τις αντιδράσεις φόβου των παιδιών και να μην τα αναγκάζουμε να κρύψουν τον φόβο τους (επειδή, για παράδειγμα, είναι άντρες και δεν πρέπει να φοβούνται), γιατί κάτι τέτοιο τα οδηγεί περισσότερο στην απώλεια της εμπιστοσύνης παρά στην υπερνίκηση των φόβων τους.

Η αντίστασή μας σε οποιονδήποτε φόβο ή φοβία πρέπει να περιέχει την ορθολογική μας σκέψη και να αποτελείται από την δραστηριοποίησή μας σε ό,τι αφορά την εξέλιξή μας, καθώς η ενδοσκοπική και απαραίτητα πλέον επαναπροσδιοριστική ματιά είναι η καλύτερη υπηρεσία που μπορούμε να προσφέρουμε στον εαυτό μας. Αν παρόλα αυτά δεν μπορούμε να διευθετήσουμε την δυσφορία μας, τότε η συμβολή και η βοήθεια ενός ειδικού είναι απαραίτητη και ευπρόσδεκτη! Όλες οι φοβίες μπορούν να αντιμετωπιστούν τόσο με την ψυχοθεραπεία και την θεραπεία συμπεριφοράς όσο και με χαλαρωτικές μεθόδους και ασκήσεις αυτοεμπιστοσύνης. Στις θεραπείες προσπαθούμε μια απευαισθητοποίηση του ανθρώπου από το φοβικό αντικείμενο και μια κατανόηση της ψυχοσύνθεσής μας, ίσως με έμφαση στις παιδικές εμπειρίες και στα πρώιμα ψυχικά τραύματα αν ακολουθούμε τη ψυχαναλυτική προσέγγιση. Είναι σαφέστατα βοηθητικό τους φόβους μας, για να τους απομυθοποιήσουμε, πρέπει πρώτα να τους αναγνωρίσουμε και να τους συγκεκριμενοποιήσουμε, για να μπορέσουμε εν τέλει να τους αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά και να απαλλαγούμε από αυτούς! Να παραμερίσουμε ντροπές και θυμούς, ενοχές, προκαταλήψεις και δεισιδαιμονίες και να είμαστε σε συνεχή επαφή και επαναδιαπραγμάτευση με τον εαυτό μας.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Peiffer, Vera (1997). Φόβοι και φοβίες: Η θετική αντιμετώπιση και θεραπεία του φόβου. Αθήνα: Διόπτρα.

Pillay, Srinivasan S. (2012). Νικήστε τους φόβους σας: 7 επαναστατικά μαθήματα για να ελευθερωθείτε από την τυραννία του άγχους, της κατάθλιψης και του φόβου. Αθήνα: Ψυχογιός.

Κακογιάννη, Νίτσα (2010). Ο κλοιός του άγχους και της φοβίας: Στο δωμάτιο της ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Σαββάλας.

Hüther, Gerald (2007). Η βιολογία του φόβου: Πώς από το στρες γεννιούνται τα συναισθήματα. Αθήνα: Πολύτροπον.

Χατζημωυσής, Αντώνης (2014). Ο φόβος: ένα συναίσθημαΑθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.