Κείμενο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Στις περισσότερες των περιπτώσεων δεν είμαστε σε θέση να καταλάβουμε τον βαθμό της αποφασιστικής επιρροής της οποίας τυγχάνουν οι πράξεις μας και, κυρίως, οι παραλείψεις στη συμπεριφορά μας ως γονικό ζευγάρι στα μάτια, στην ψυχή και στο μυαλό των παιδιών μας, καθώς και σε όλη τη μετέπειτα ενήλικη ζωή τους. Το μόνο σίγουρο είναι ότι αυτό συμβαίνει! Και μάλιστα σε πολύ μεγάλο βαθμό και γι’ αυτό οφείλουμε ως γονείς να έχουμε μια -όσο το δυνατόν- ευαισθητοποιημένη συμπεριφορά με γερά πατήματα αυτογνωσίας, προσωπικές αναφορές και προσαρμοσμένο τρόπο κινήσεων σε ό,τι λέμε και ό,τι κάνουμε. Κι αυτό, διότι οφείλουμε να γνωρίζουμε πως είτε με τον έναν είτε με τον άλλον τρόπο, όλα ή τα περισσότερα από τα στοιχεία που συναποτελούν τη συμπεριφορά και τον χαρακτήρα μας θα υιοθετηθούν και θα αποτελέσουν λαβές, εναύσματα και εφαλτήρια για τη μελλοντική «αναπαραγωγή συμπεριφορών» εκ μέρους των παιδιών.

Άλλο ένα στοιχείο της γονικής συμπεριφοράς, που είναι σημαντικό να τονιστεί εδώ, είναι πως πέρα από τις κινήσεις, τον τρόπο επικοινωνίας του ζευγαριού, τον τρόπο που αγαπιέται ή τον τρόπο που δεν αγαπιέται μεταξύ του και τον τρόπο που επικοινωνεί και εκδηλώνει τα συναισθήματά του εντός της δυαδικής γονικής σχέσης, εκείνο που είναι αποφασιστικά επιδραστικό στα ματιά των παιδιών -ανεξάρτητα από το φύλο τους- είναι οι παραλείψεις και οι επιτηδεύσεις στις οποίες επιδίδεται και υιοθετεί το ζευγάρι και αφορούν τα μεταξύ του θέματα. Μπορούμε να παρουσιάσουμε μια πλειάδα τέτοιων περιστατικών, όπου τα κενά της γονικής σχέσης θα δημιουργήσουν μελλοντικά απωθημένα και τα παιδιά θα υιοθετήσουν κάποιους τρόπους συμπεριφοράς είτε δυσπροσαρμοστικούς είτε αυτοκαταστροφικούς, οι οποίοι θα οφείλουν αποκλειστικά τη γένεσή τους, την καταγωγή τους και την αιτιολόγησή τους, αλλά κυρίως τη μορφή τους, σε ανάλογες συμπεριφορές του ζευγαριού και στη μεταξύ τους διάτρητη σχέση.

Κι εδώ τίθεται ένα καίριο και εν πολλοίς αναπάντητο ερώτημα: γιατί, αφού φερόμαστε σαν το τέλειο ζευγάρι και μάλιστα πολύ αγαπημένο μπροστά στα ματιά των παιδιών, δεν εισπράττουμε τα ανάλογα αποτελέσματα; Ακόμα και σε πιθανή κουβέντα με άλλους γονείς ισχυριζόμαστε πως δεν υπάρχει «κανένα πρόβλημα», υπερασπιζόμενοι την αναγωγή στην έξωθεν καλή εικόνα και την παγιωμένη και δεδομένη καθωσπρέπει συμπεριφορά. Κάνουν λάθος εκείνοι που «κοιμούνται ήσυχοι» και μην έχοντας καμία ανησυχία ως προς τις συγκεκριμένες προσλαμβάνουσες των παιδιών που αφορούν αφενός την ψυχική τους υγεία και αφετέρου τη μελλοντική ομαλή τους προσαρμοστικότητα και ευτυχία στις αυριανές και επερχόμενες σχέσεις με τους συντρόφους που αυτά θα επιλέξουν, δεν τροποποιούν τη συμπεριφορά τους; Πλανώνται πλάνην οικτράν θεωρώντας ότι τα παιδιά δεν αντιλαμβάνονται και το παραμικρό κενό, το παραμικρό ψήγμα δυσλειτουργίας και υποκριτικής συμπεριφοράς εκ μέρους των γονέων που ωραιοποιούν αυτές τις καταστάσεις και ποντάρουν στην έξωθεν καλή τους μαρτυρία. Αστοχούν πιστεύοντας ότι τα παιδιά δεν ιχνηλατούν και ότι δεν οσφρίζονται συναισθηματικά και την παραμικρή, επίτηδες πλανημένη και επιτηδευμένη συμπεριφορά εκ μέρους των γονιών τους, για χάρη της όμορφης και πλαστικοποιημένης εικόνας που θέλουν να βγαίνει προς τα έξω. Λαθεύουν επανειλημμένως σαν θέλουν να παρουσιάζουν την δήθεν αρμονία στο ερωτικό μεταξύ τους σχετίζεσθαι και την επιφανειακή ευρωστία στη συναισθηματική τους αλληλεπίδραση. Τα παιδιά διαθέτουν μεγάλες και τεράστιας εμβέλειας κεραίες, έτσι ώστε να αντιλαμβάνονται την παραμικρή μη συνάδουσα και μη συμβατή συμπεριφορά με την ιδανική εικόνα του «αγαπημένου ζευγαριού».

Κάποιοι από τους γονείς που τους αφορά αυτό το άρθρο, αλλά και οι περισσότεροι από εμάς, στην αποστροφή του λόγου μας θα πουν με αγανάκτηση: ​«μα καλά, αφού όλη τη μέρα τρέχω και παλεύω και εν τέλει εξυπηρετώ και με το παραπάνω όλες τις ανάγκες των παιδιών μου και τίποτε δεν τους έχει λείψει, γιατί να έχουν και παράπονο από πάνω;»… Μιλάμε για εντελώς άλλο πράγμα! Αμέσως θα σας εξηγήσω ποιος είναι ο λόγος που αυτό συμβαίνει και γιατί σε καμία των περιπτώσεων τα παιδιά δεν θέλουν να εμπλακούν σε ρόλο ελεγκτή και «τροχονόμου συναισθημάτων» ούτε φυσικά για κανένα λόγο δεν επιθυμούν να χαλάσουν την όμορφη εικόνα με τον μπαμπά και τη μαμά να είναι αγαπημένοι. Άλλωστε, μια τέτοια εικόνα, η οποία φέρει τα αληθινά και πραγματικά συναισθήματα αγάπης και συντροφικότητας, τους είναι εξόχως διευκολυντική και ενισχυτική για το δικό τους ερωτικό αύριο και για τους ρόλους που θα αναλάβουν στις σχέσεις τους με το άλλο φύλο.

Εδώ κρύβεται όλη η επιθυμία της ύπαρξης ουσιαστικής και αγαπημένης σχέσης μεταξύ των γονιών τους. Περνώντας τα πρώτα χρόνια της ζωής τους και μπαίνοντας στο προεφηβικό τους στάδιο, τα παιδιά αρχίζουν σιγά-σιγά να φαντάζονται και να φαντασιώνονται και αυτά τον εαυτό τους σε παρόμοια πλαίσια συντροφικότητας. Οι γονείς άθελά τους είναι το πρώτο, και πιθανά το μοναδικό, αλλά σίγουρα το πιο βασικό και κυρίαρχο μοντέλο που έχουν αποτυπωμένο για τη συνύπαρξή τους με το άλλο φύλο. Από εκεί εκμαιεύουν πληροφορίες, στάσεις και χαρακτηριστικά, από τα οποία άλλα θα υιοθετηθούν και άλλα θα απορριφθούν και θα αποφευχθούν αύριο, στην δική τους δοκιμή χειραφέτησης και επαφής στο δυαδικό τους γίγνεσθαι ως το ένα συντροφικό μέλος ενός ζευγαριού.

Από την δική τους οικογένεια και τη συμπεριφορά των γονιών τους, κατά κύριο λόγο, λαμβάνουν ένα πλήθος πληροφοριών για το πώς συνυπάρχουν και πώς φέρονται τα ζευγάρια μεταξύ τους. Και μάλιστα η τάση τους είναι να παραδειγματίζονται και «φωτοτυπικά» να αφομοιώνουν όχι τόσο από τη λεκτική επικοινωνία του γονικού προτύπου όσο από τη μη λεκτική στάση και συνδιαλλαγή τους σε θέματα συντροφικότητας και συναισθηματικής αλληλεπίδρασης. Χαρακτηριστικό των παιδιών είναι ότι αποφεύγουν να υπακούουν σε λεκτικές και σαφείς παροτρύνσεις αλλά περισσότερο απορροφούν ερεθίσματα και αντιγράφουν συμπεριφορές από τη σιωπηλή, μη λεκτική, πλην όμως πλούσια και ενίοτε εύγλωττη σε ερεθίσματα στάση του ζευγαριού στη μεταξύ του τριβή. Έτσι, τα παιδιά μπαίνουν στις θέσεις των ενηλίκων, προσομοιάζουν καταστάσεις και συμπεριφορές, κάνουν αναγωγές, τις αναγωγές τις κάνουν επιθυμίες, διατηρούν ή καταργούν τρόπους κοινής ύπαρξης και επαφής. Στην προσπάθειά τους αυτή προσπαθούν να κατανοήσουν τις ανάγκες του ενός ή του άλλου γονιού, απαξιώνουν πεπερασμένες, ψεύτικες και επιφανειακές προτροπές και σε κάθε περίπτωση απορρίπτουν ηθικοπρεπείς και μεγαλόστομες ανακοινώσεις για τις εκ των προτέρων δηλωμένες και διαφημισμένες ευτυχίες και τις αναχρονιστικές αντιλήψεις στον δρόμο για την κατάκτηση της δικής τους μελλοντικής αυτοπραγμάτωσης μέσω των συντροφικών σχέσεών τους.

Με όλα αυτά δεν θέλω σε καμία περίπτωση να πω πως μόνο οι τέλειοι γονείς -άλλωστε κάτι τέτοιο δεν υφίσταται- είναι πιθανό να εμφυσήσουν και να καταδείξουν στα παιδιά τους τον τρόπο με τον οποίο θα μπορέσουν να αγαπήσουν και να αγαπηθούν! Όχι, αλλά το κίνητρό μου είναι, εμείς οι ενήλικες προτού προχωρήσουμε σε τεκνοποίηση και δημιουργία οικογένειας, να θεωρήσουμε πως για τα παιδιά είναι πολύ περισσότερο σημαντικά από όσο νομίζουμε, να αγαπάμε τον/την σύντροφό μας και σε καμία περίπτωση να υλοποιούμε τόσο σοβαρές κινήσεις και αποφάσεις στην ζωή μας για λόγους που δεν έχουν να κάνουν καθόλου με τη συναισθηματική μας ικανότητα και ετοιμότητα που απαιτεί κάτι τέτοιο, παρά μόνο για λόγους κοινωνικούς, επειδή «πρέπει», για λόγους που έχουν να κάνουν με το φαίνεσθαι, επειδή έτυχε κτλ.

Η αγάπη δεν είναι ένα μονοσήμαντο πράγμα αλλά μια ευεργετική δράση και ένα γενεσιουργό για την ζωή συναίσθημα! Τα παιδιά συνηθίζουν να καθρεφτίζουν την δική μας συμβιωτική ζωή ως ζευγάρι στα δικά τους αυριανά ερωτικά πεπραγμένα! Βέβαια, αυτό το κάνουν με πάρα πολλές πιθανές διαφοροποιήσεις, επειδή όλο αυτό συντελείται σε συνειδητό και σε ασυνείδητο επίπεδο και εκφράζεται με διάφορους τρόπους, αφού τα παιδιά επηρεάζονται και από το υπόλοιπο εξωτερικό περιβάλλον τους. Μερικά φαινόμενα τα οποία πιθανόν να αναγνωρίσουμε στα παιδιά μας είναι:

  • Το ανάποδο καθρέφτισμα, με το οποίο τα παιδιά μπαινοβγαίνουν με διάφορους ρόλους στις σχέσεις τους κάθε φορά και πάντα με αστάθεια και απερισκεψία έχοντας τη γονική συμπεριφορά ως μέτρο αποτροπής.
  • Το εν μέρει και κατ’ αποκοπή καθρέφτισμα, με το οποίο διαλέγουν επιλεκτικά να αναπαράγουν κακές μόνο συμπεριφορές, καταστρέφοντας τον εαυτό τους με ηττοπαθείς και εξαρτητικές συμπεριφορές και παρουσιάζουν αυτοκαταστροφική διάθεση λειτουργώντας σαν θύματα δίχως φανερό και υπαρκτό  λόγο.
  • Το διαγώνιο καθρέφτισμα, με το οποίο υιοθετούν στάσεις του αντίθετου φύλου και μάλιστα με ακραία χαρακτηριστικά, θέλοντας να διατρανώσουν ότι τα ίδια δεν θα έχουν τη συμπεριφορά που έχουν δει από τους γονείς τους στο πλαίσιο της διαφοροποίησης και της αυτονόμησής τους.

Πάντως ένα είναι γεγονός: αν τα παιδιά αντιληφθούν και εμπεδώσουν συναισθήματα αληθινής αγάπης και νοιαξίματος μεταξύ των γονιών τους, όχι μόνο χαίρονται γι’ αυτό που τους συμβαίνει, αλλά το πιθανότερο είναι συνειδητά και ασυνείδητα να προσπαθήσουν να το μιμηθούν, να το ενσωματώσουν, να το εφαρμόσουν, να το αναπαραστήσουν και να το αναπαράγουν και στην δική τους ζωή ως ερωτικοί σύντροφοι. Μην ξεχνάμε ότι η μίμηση, ειδικά στα παιδιά, είναι ένα βασικό στοιχείο δόμησης και εξέλιξης της προσωπικότητάς τους, κυρίως στα πρώτα χρόνια της ζωής τους και ότι αυτές οι καταγραφές που κάνει το παιδικό μυαλουδάκι είναι πιθανό να είναι και οι βασικοί άξονες της αυριανής ολοκληρωμένης ενήλικης προσωπικότητάς τους. Το παιδικό μυαλό μοιάζει με σφουγγαράκι που μαζεύει και αποσπά από το φυσικό και άψυχο αλλά κυρίως από το έμψυχο και ανθρώπινο περιβάλλον του πληροφορίες και συμπεριφορές, τις οποίες συγκεντρώνει και ομαδοποιεί σε μια αδιάκοπη λειτουργία αυτογνωσίας και αυτοπραγμάτωσης.

Είναι αληθινή η άποψη που μας αναφέρει πως μόνο αν η ένωση των γονέων είναι αληθινή, τότε μόνο τα παιδιά θα γίνουν ολοκληρωμένοι άνθρωποι. Αν υπάρξουν ή καταστούν ελλειμματικά τα παιδιά, ως προς την υποδοχή και την αποδοχή της αγάπης των γονιών τους αμφότερων και δη εκείνης της προερχόμενης από τη μεταξύ τους (των γονιών) αγαπημένης σχέσης και συνύπαρξης, τότε δύναται να μπουν σε μια διαδικασία να καταστρέφουν τα πάντα και κυρίως τον εαυτό τους, για να μην τους θυμίζουν τη συναισθηματική αναπηρία τους για την οποία σίγουρα δεν είναι αυτά υπεύθυνα, αλλά από την οποία δύσκολα θα απαλλαχθούν!