Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Με τη ραγδαία αύξηση των ψυχικών ασθενειών και ειδικά δε κατά την περίοδο των τελευταίων χρόνων, όλο και συχνότερα αυτές γίνονται θέμα στις παρέες και όλο και περισσότερες απόψεις, εμπειρίες και περιπτώσεις ακούγονται σαν βιώματα ζωής φίλων μας, γνωστών μας, ακόμη και εμάς των ίδιων.

Επειδή επιθυμώ οι άνθρωποι με ψυχικές διαταραχές να είναι κομμάτι της ενεργής κοινωνίας και της καθημερινότητας, είτε στον εργασιακό χώρο είτε στον φιλικό περίγυρο είτε στον συγγενικό ή ακόμη και στον ερωτικό μας κύκλο, κάνω αυτήν την παρέμβαση την οποία θεωρώ χρήσιμη για όλους μας.

Τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας, τα οποία είτε είναι σε έξαρση είτε έχουν πιο εξασθενημένα συμπτώματα εκδηλωμένα στη συμπεριφορά, θα τους συναντήσουμε σε παρέες, σε επαγγελματικές συναντήσεις αλλά και σε κάθε περίσταση της κοινωνικής μας ζωής. Μπορεί να συζητηθούν για την καλοσύνη τους, για το ιδιαίτερο φέρσιμό τους, για τη διαφορετική αντιμετώπιση ενός περιστατικού, μπορεί να αποτελέσουν το αντικείμενο ενός κουτσομπολίστικου  σχολίου ή και παράδειγμα θέλησης, ειλικρίνειας, ακόμη και ιδιαίτερων επιτυχιών και επιτευγμάτων. Κι επειδή πάλι εννοώ την πολυμορφία και την ποικιλία ως δημιουργικό και απαραίτητο παράγοντα κοινωνικής προόδου και προσωπικά αλλά και λόγω του επαγγέλματός μου, δεν είναι λίγες οι φορές που έρχεται η κουβέντα σε αυτά τα άτομα και τη συμπεριφορά τους, άλλοτε με θετικό τρόπο και άλλοτε με αρνητικό, αλλά όχι ενοχοποιητικό!

Ένα θέμα, όμως, που πραγματικά προβληματίζει πολλούς συνανθρώπους μας είναι το πώς είναι η ζωή και πώς αυτή μπορεί να είναι ευτυχής και ολοκληρωμένη, όταν ο/η σύντροφός σου είναι άτομο το οποίο έχει ψυχολογικά δυσλειτουργικά χαρακτηριστικά είτε πάσχει από κάποιας έντασης κατάθλιψη, διαταραχή, ψύχωση ή νεύρωση. Και κυρίως λόγω της στιγματοποίησης ή ακόμη και της οικονομικής ανέχειας ή της αδιαφορίας αυτό το άτομο μπορεί να είναι αδιάγνωστο και να μην έχει ποτέ επισκεφτεί κάποιον ειδικό. Γιατί σε αυτό το σημείο, παύει να είναι μόνο ένα θέμα που θα γίνει συζήτηση για μια – δυο φορές από ενδιαφέρον ή από περιέργεια, αλλά είναι θέμα που αφορά και μάλιστα κυριαρχεί αρνητικά στις ζωές εκείνων που ζουν μαζί τους!

Άλλοι ήξεραν από πριν και άλλοι δεν είχαν καμιά ιδέα ή και ξεγελάστηκαν από τον έρωτα και την «καλή», ενίοτε επιτηδευμένη συμπεριφορά των πρώτων ημερών ή μηνών. Είναι άλλοι άνθρωποι που ανακαλύπτουν με τον καιρό τις συγκεκριμένες δυσλειτουργίες και αναρωτιούνται για αυτήν την πλευρά του συντρόφου τους και προβληματίζονται για το τι μέλλει γενέσθαι με αυτά τα προβλήματα. Είναι και άλλοι που τα παρατάνε και φεύγουν μακριά, χωρίς καν να ενημερωθούν για το τι πραγματικά συμβαίνει και πού μπορεί να καταλήξει ένα τέτοιο άτομο.

Και εδώ ανάλογα με τον χρόνο, τη σοβαρότητα της σχέσης αλλά και ανάλογα με τον τύπο του κάθε ανθρώπου και τα θέλω του για τη ζωή ή τα ζητούμενά του, θα δούμε μια ποικιλία αντιδράσεων: Άλλοι θα βρουν μια καλή δικαιολογία, μια αφορμή και «θα την κάνουν με ελαφρά πηδηματάκια» κατά το κοινώς λεγόμενο, όντες ανενημέρωτοι, άλλοι με πιο αλτρουιστικά κίνητρα και πιο ανθρώπινες διαστάσεις στην προσωπικότητά τους θα μείνουν, θα παλέψουν και θα δώσουν ό,τι νομίζουν σωστό  και ό,τι μπορούν παραπάνω, θεωρώντας ότι είναι απλά πρόβλημα τρυφερότητας και χαρακτήρα, ενώ άλλοι πιο υποψιασμένοι και ενημερωμένοι θα θελήσουν να μάθουν περισσότερα και θα προστρέξουν σε φίλους τους πιο ειδικούς ή σε επιστημονικά και σχετικά άρθρα για να καταλάβουν τη φύση και την εξέλιξη αυτών των παθήσεων και για να μπορούν έτσι να έχουν μια πιο σαφή οπτική για το πού βαδίζουν οι ίδιοι αλλά και η σχέση τους. Κάποιοι μπορεί να προσαρμόσουν στο δυνατό τη δική τους συμπεριφορά, παραχωρώντας χώρο και δικαιώματα παραπάνω, δείχνοντας έτσι τη θέλησή τους να μείνουν και να παλέψουν μαζί ό,τι μπορεί να παλευτεί, έτσι ώστε η παρουσία τους να είναι όσο το δυνατόν πιο ευνοϊκή και ευεργετική για το άτομο που πάσχει και που έχει ανάγκη την παρουσία του στη δεδομένη συγκυρία!

Επειδή, όμως, οι ψυχικές ασθένειες δεν φορούν κάποιο ταμπελάκι στο μέτωπο και επειδή ταυτόχρονα τα ίδια τα άτομα που ασθενούν δεν είναι ακριβείς γνώστες του τι είναι αυτό που τους συμβαίνει και της κατάστασής τους γενικότερα, τα πράγματα περιπλέκονται επικίνδυνα, τόσο για την ισορροπία όσο και για τη συνέχιση, τη διατήρηση και την ύπαρξη αυτής της συντροφικής ή ερωτικής σχέσης. Μάλιστα, από τους διαγνωσμένους ασθενείς, λίγοι θα είναι εκείνοι που θα το ανακοινώσουν από τις πρώτες φορές και συναντήσεις, γιατί φοβούνται τον κοινωνικό ρατσισμό, τη στιγματοποίηση και την πιθανή άρνηση του νέου συντρόφου να εμπλακεί σε κάτι τέτοιο, για το οποίο λίγα γνωρίζει και πολύ περισσότερα ξέρει να κατηγορεί και να «ταμπελάρει»!

Γι’ αυτό και η κουβέντα που θα γίνει παρακάτω θα αφορά τη στιγμή που θα ξέρουν και οι δυο γι’ αυτή τη  συνθήκη, που μαζί θα αποφασίσουν ή να συνεχίσουν ή να τραβήξει καθένας τον δρόμο του…

Ένεκα του προνομίου που διαθέτω να περιστοιχίζομαι από ευαίσθητους ανθρώπους και καλούς φίλους, ποιοτικούς ως ανθρώπους και υπεύθυνους επαγγελματίες, ο καθένας στον τομέα του ξεχωριστά και με καλή νοοτροπία αλλά και με ηθικές αξίες για τη ζωή και τον τρόπο ύπαρξης σε αυτήν, γίνομαι συχνά μάρτυρας της ακόλουθης δήλωσης: «Δεν μπορώ να τον/την  αφήσω τώρα στα δύσκολα» ή «Δεν είναι σωστό να διώξεις τον άνθρωπό σου τώρα που είναι πεσμένος, χωρίς να τον βοηθήσεις» και αλλά παρόμοια, στα οποία ναι μεν συμφωνώ σε ανθρώπινο και ηθικό επίπεδο, αλλά δεν ξέρω κατά πόσο μπορώ να κάνω το ίδιο και ως επαγγελματίας. Και τούτο, γιατί κάποιες φορές είτε δεν έχουμε τον τρόπο, τη γνώση, την κατανόηση και την αίσθηση για το πώς πρέπει να φερθούμε σε έναν άνθρωπο που αντιμετωπίζει αυτού του είδους τις δυσκολίες στην προσωπική του ζωή και κατά πόσο είναι δυνατόν να τις ξεπεράσει με τη βοήθεια του συντρόφου του/της ή όχι. Εξαρτάται από την πάθηση, από τις συνθήκες τις οικονομικές, από οικογενειακές καταστάσεις, από ανάγκες και προοπτικές ζωής αλλά και από πολλές άλλες συνισταμένες στις οποίες δεν θα αναφερθώ προς το παρόν.

Πρέπει πρώτα από όλα να γίνει κατανοητό ότι το κάθε άτομο, ακόμη και με την ίδια κατηγορία πάθησης, την ζει με αρκετά διαφορετικό τρόπο από τον άλλο, μιας και κάθε άνθρωπος είναι ασθενής με τον δικό του τρόπο. Έτσι, δεν θα μπορούσε να υπάρχει κάποιος μπούσουλας για τις ψυχολογικές παθήσεις, ωστόσο ισχύουν κάποιες γενικές και κοινές συμπεριφορές που είτε πρέπει να αποφεύγουμε είτε μπορούμε να προσφέρουμε προς αρωγή στον/στη σύντροφό μας, οι οποίες θα δράσουν επικουρικά στην πορεία ίασης ή βελτίωσης του/της ή ακόμη και καταλαγιάσματος των συμπτωμάτων.

Εξ αρχής ας τονιστεί ότι δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να λειτουργήσουμε και να ενεργούμε σαν αντικαταστάτες ενός ειδικού ή να συμπορευτούμε με τον σύντροφό μας στην ψυχική πάθηση. Αυτό είναι αδύνατον, όσο και να τον/την αγαπάμε και όση και αν έχουμε διάθεση να μοιραστούμε τα θέματα που τον/την βασανίζουν.

Οι πιο πολλές ψυχοθεραπευτικές θεωρίες συντείνουν στο γεγονός ότι η ψυχική πάθηση είναι ένα γεγονός που εκδηλώνεται μέσω των συμπτωμάτων της σε ένα άτομο, είναι αποτέλεσμα κακού και δυσλειτουργικού οικογενειακού περιβάλλοντος  αλλά και άλλων χώρων στους οποίους κινείται το άτομο, όπως ο εργασιακός και ο φιλικός περίγυρος, και γενικότερα οφείλεται σε παράγοντες στους οποίους εμείς που έχουμε  ερωτική/συντροφική σχέση με το άτομο έχουμε ή περιστασιακή σχέση ή και καθόλου επαφή.

Οπότε το πρώτο και βασικό που οφείλουμε να κάνουμε είναι να προσέχουμε τον εαυτό μας, να πατάμε καλά στα πόδια μας και να μην ενοχοποιούμαστε επ’ ουδενί! Το να προσπαθούμε να συντονιστούμε με τον σύντροφό μας και «να το περάσουμε μαζί» είναι εκ των πρότερων άκυρο, είναι μια ψευδαίσθηση ότι έτσι του/της συμπαραστεκόμαστε και το μόνο που θα καταφέρουμε είναι να χαλάμε την προσωπική μας ανάπτυξη και δημιουργικότητα για χάριν της λογικής του ότι «εμείς οι δύο είμαστε ένα» σε ένα θέμα που αυστηρά ανήκει μόνο στον έναν από τους δύο. Είναι μια παγίδα αυτοκαταστροφική που θα καθηλώσει και θα αρρωστήσει και τους δυο φτιάχνοντας μια σχέση καταστροφικής συνεξάρτησης, ουδόλως λειτουργική.

Το να σεβόμαστε τον εαυτό μας και τις ανάγκες του είναι πιο λειτουργικό και πολύτιμο σε μια τέτοια περίπτωση. Να έχουμε μια σταθερή και ζεστή αγκαλιά ακόμη κι όταν αυτός/ή μας προκαλεί να τσατιστούμε μαζί του/της και να απομακρυνθούμε από κοντά του/της, αλλά αυτό δεν συνεπάγεται ότι θα είμαστε στο ίδιο μήκος κύματος ούτε ότι θα του προσφέρουμε όταν εκείνος δεν μας το ζητάει για να νιώθουμε εμείς εγωιστικά ότι πρέπει να του προσφέρουμε.

Πρέπει πάντα να έχουμε κατά νου μας ότι δεν συμπίπτουν ο άνθρωπος και η πάθησή του! Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να μπερδεύουμε την όποια αρνητικότητα ή απομόνωση που είναι συμπτώματα της πάθησής του με τον χαρακτήρα του, τον οποίο είναι επιθυμητό και ευεργετικό συχνά – πυκνά να του υπενθυμίζουμε και να του τονίζουμε όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά του που εκτιμάμε και σεβόμαστε σε αυτόν/την και εν τέλει μας έφεραν κοντά του!

Δεν είμαστε εμείς που «θα σώσουμε» τον σύντροφό μας και όσο μπορούμε και μας επιτρέπει η υπομονή μας ας απομακρυνόμαστε από την τοξικότητα των συμπτωμάτων της ασθένειας προωθώντας κι επιμένοντας σε μια πιο υγιή θέαση της ζωής.

Σε μια σοβαρή ψυχική διαταραχή που μπορεί να έχει πολλές διακυμάνσεις και διαστάσεις είναι σημαντικό να δηλώνουμε την παρουσία μας, την ερωτικότητα και τη σεξουαλικότητά μας, τη συντροφικότητά μας και την εγγύτητά μας πάντα, όμως, διακριτικά και όχι πιεστικά, αφού δεν είμαστε ούτε οι γονείς του συντρόφου μας ούτε ζητούμενο είναι να παίξουμε έναν τέτοιο γονικό ρόλο.

Είναι αλήθεια ότι στον έρωτα εκδηλώνονται πολλά και δυνατά συναισθήματα και αυτό είναι σίγουρα κάποιες φορές διαταρακτικό στους ανθρώπους που πάσχουν από κάποια ψυχική διαταραχή, αλλά και για τον κάθε άνθρωπο. Ούτως ή άλλως και με διαφορετικές συνθήκες, το να χτιστεί ένας υγιής ερωτικός δεσμός δεν είναι και το πιο εύκολο και κοινότυπο πράγμα στον κόσμο. Σε όλα τα ισχυρά συναισθήματα που εκδηλώνονται, μερικοί άνθρωποι και κυρίως εκείνοι που έχουν κάποια ψυχική δυσκολία, εναλλάσσονται γρήγορα και απότομα σε αυτά τα συναισθήματα, από απωθητικά και αρνητικά σε θετικά και ζεστά και τούμπαλιν. Σε άλλες περιπτώσεις ο παρορμητισμός, ο ενθουσιασμός και τα συναισθήματα «στα κόκκινα» μπορούν εύκολα να πάρουν τη θέση της μελαγχολίας, της παραίτησης, της απελπισίας και του «νταουνιάσματος». Έτσι, από την οργιώδη σεξουαλική λειτουργία μπορούν να μετατραπούν σε πλήρη απουσία αυτής, από την ευτυχία στη δυστυχία κτλ.

Ο σύντροφος δεν ξέρει πώς να αντιδράσει και τι να πιστέψει, του μπαίνουν ιδέες κακές! Ακόμη και ψυχοσωματικά συμπτώματα που δεν έχουν οργανικές αιτίες μπορούν να παρουσιαστούν και να δυσκολέψουν τη συντροφική μας ζωή, δημιουργώντας εύλογα ερωτηματικά.

Γενικότερα οι απότομες μεταβολές της συναισθηματικής διάθεσης είναι κάτι το συνηθισμένο, για να μην πω πως είναι παγιωμένο! Έτσι το ιδανικό, εν ριπή οφθαλμού μετατρέπεται σε τοξικό και αφόρητο, με θυμό, ζήλιες, ευερεθιστικότητα, επιθετικότητα, ψυχρότητα, με ευαισθησία στην κριτική, απομόνωση και εσωστρέφεια, με έντονη αδιαφορία απέναντι στα συναισθήματα των άλλων, με απουσία τύψεων και ενοχών, με εκμετάλλευση των ανθρώπινων σχέσεων, με αστάθεια στις διαπροσωπικές σχέσεις, με μονοδιάστατες και άκαμπτες, ακραίες αντιδράσεις, έντονη δραματοποίηση σε απλά συμβάντα της ζωής, όπως και με υπερβολική έκθεση συναισθημάτων.

Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί από τον σύντροφο εκείνον που δεν έχει ο ίδιος ψυχολογικά θέματα και επειδή τυγχάνει να είναι ερωτευμένος/η μπορεί να παραβλέπει τις μη λογικές συμπεριφορές και, επειδή θέλει και εξασκεί την κατανόησή του σε υπέρμετρο βαθμό, υιοθετεί έναν ρόλο υποτακτικού στη σχέση, νομίζοντας πως έτσι βοηθά… Λάθος!

Μάλιστα, αυτό δεν βοηθάει κανέναν από τους δυο και πολύ περισσότερο τον πάσχοντα από ψυχική ασθένεια, διότι ο σύντροφός του αποδεχόμενος το παράλογο και το στρεβλό σαν αληθινό, χάνει την αίσθηση και το μέτρο των πραγμάτων και δεν μάλιστα δεν έχει έστω και απέναντί του ένα υγιές πρότυπο με σταθερές και έγκυρες απόψεις.

Κι εδώ είναι που ο άλλος σύντροφος πρέπει να επιδείξει ισχυρή προσωπικότητα και σταθερότητα στη συμπεριφορά, να είναι έτοιμος, πάντα στο μέτρο που πρέπει και μπορεί, να κρατά γερά το τιμόνι της πραγματικότητας κι όχι να παρασυρθεί από τα συναισθήματά του, αλλά να επιδείξει πυγμή και αποφασιστικότητα, έτσι ώστε να δημιουργήσει τουλάχιστον ένα σημείο αναφοράς. Η καλή πρόθεση και η υποχωρητικότητα φέρνουν συνήθως τα αντίθετα αποτελέσματα.

Οι εντάσεις είναι το αγαπημένο τους σπορ και συχνά οι λέξεις συμβιβασμός, κατανόηση και υποχωρητικότητα τους είναι άγνωστες και απαγορευτικές. Σαφέστατα και η υποστήριξη από οικογενειακά πρόσωπα είναι, όχι απλά αναγκαία αλλά και επιβεβλημένη, πάντα με σταθερές και αδιατάρακτες συμπεριφορές και στέκουν φάροι φωτεινοί, άσχετα που δεν μπορούν να τους διακρίνουν μέσα από τους παραμορφωτικούς φακούς της ψυχικής ασθένειας. Είναι εκεί και υπάρχουν.

Τα υγιή άτομα, όταν λαμβάνουν κάποιες αποφάσεις, συνήθως συνυπολογίζουν τα θέλω και του άλλου με τον οποίο σχετίζονται ερωτικά, ενώ τα άτομα με διαταραχές πολλές φορές πράττουν με εγωκεντρικά κίνητρα και κυρίως για προσωπικούς σκοπούς. Έχουν την τάση να παραβιάζουν τους κοινά συμφωνηθέντες κανόνες δίχως να υπολογίζουν τον αντίκτυπο που θα έχουν αυτές στην ζωή των άλλων. Κι αυτό γιατί θεωρούν μια τέτοια συμπεριφορά σαν προσωπική νίκη αλλά και σαν μια δήλωση και επιβολή της δικής τους ανεξαρτησίας. Αυτό, όμως, συμβαίνει δίχως ο σύντροφός τους να έχει αμφισβητήσει ποτέ τίποτα από αυτά! Δεν υπολογίζουν καθόλου τον συναισθηματικό πόνο που προκαλούν, μιας και δυσκολεύονται να αποδεχτούν τις δικές τους ευθύνες και μπορούν να χειρίζονται τους συντρόφους τους κάνοντάς τους να νιώθουν ενοχές και να απεμπολούν τα δικά τους θέλω. Η αγκαλιά επίσης είναι κάτι πολύ θεραπευτικό και προσφέρει αγάπη, χωρίς όμως να πνίγει ή να σφίγγει. Οι σύντροφοι νιώθουν, όμως, την υποστήριξη και την ενθάρρυνση!

Χωρίς καμιά αμφιβολία, η συμβολή του ειδικού και η προτροπή του για ψυχοθεραπευτική παρέμβαση είναι το πολυτιμότερο δώρο που μπορείτε να  κάνετε στον σύντροφό σας. Και στον ίδιο και στη σχέση σας! Ακόμη και με τη συνοδεία σας στον τόπο της ψυχοθεραπείας δείχνετε το έμπρακτο ενδιαφέρον σας! Η ομαδική διαδικασία στην ψυχοθεραπεία θα προσφέρει τα μέγιστα αποτελέσματα, για τον λόγο ότι η ομάδα σαφώς και έχει περισσότερα συναισθήματα να παρουσιάσει, πιο πολλές εμπειρίες και ανατροφοδοτήσεις με τον συντονιστή/ειδικό να παρεμβαίνει μόνο όταν είναι αναγκαίο, καθοδηγώντας με την εμπειρία του στην πιο εύρυθμη και δυναμική της λειτουργία.

Το να μπορέσει κανείς να βοηθήσει ένα άτομο με ψυχική πάθηση προϋποθέτει κατάλληλους χειρισμούς, ισχυρή προσωπικότητα, δύναμη αλλά και εξειδικευμένες γνώσεις. Θέλει πολλή προσοχή, όμως, γιατί οι συναισθηματικές επενδύσεις από τα χείλη των ψυχικά πασχόντων συνήθως δεν είναι αυτό που οι υπόλοιποι φαντάζονται. Έτσι για τα υγιή άτομα που επενδύουν σε τέτοιες δηλώσεις, η σχέση μπορεί να αποβεί μοιραία και καταστροφική και οι συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν μη αναστρέψιμες.

Ο φόβος του χωρισμού και οι ανασφάλειές μας τους  δίνουν ζωή και ενδυναμώνουν την επιρροή των ανθρώπων με ψυχική πάθηση πάνω μας. Έχουν ενίοτε τη δυνατότητα να γίνονται ιδιαιτέρως εθιστικοί ως άτομα, σαν ένα είδος ναρκωτικού που με την πάροδο του χρόνου μπορεί να μας συνθλίψει και να αποβεί καταστρεπτικό.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Broverman, I. K., Broverman, D. M., Clarkson, F. E., Rosenkrantz, P. S., & Vogel, S. R. (1970). Sex-role stereotypes and clinical judgments of mental health. Journal of consulting and clinical psychology34(1), 1.

Kawachi, I., & Berkman, L. F. (2001). Social ties and mental health. Journal of Urban health78(3), 458-467.

Cohen, S. (2004). Social relationships and health. American psychologist59(8), 676.