Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Η γλώσσα του σώματος είναι ένας τύπος μη λεκτικής επικοινωνίας, στην οποία η φυσική μας συμπεριφορά συνοδευτικά με τη λεκτική επικοινωνία χρησιμοποιείται για τη μετάδοση και την έκφραση πληροφοριών. Έτσι η συμπεριφορά αυτή περιλαμβάνει κινήσεις του σώματος, εκφράσεις του προσώπου, κινήσεις των ματιών, χειρονομίες, αφή και χρήση του χώρου. Αξίζει, βέβαια, να σημειωθεί ότι αυτή η συμπεριφορά, η χρήση της γλώσσας του σώματος, δεν είναι προνόμιο των ανθρώπων μονάχα, αλλά παρατηρείται και στα υπόλοιπα ζώα.

Ο Dr. Albert Mehrabian, ο οποίος είναι καθηγητής ψυχολογίας στο UCLA της Αμερικής και έχει επισταμένως ασχοληθεί με τη γλώσσα του σώματος, έχει αποδείξει ότι το μήνυμα που περνάμε στους άλλους εξαρτάται περισσότερο από τα σήματα που στέλνουμε μέσω του σώματός μας σε ποσοστό 55% και λιγότερο από τις λέξεις με ποσοστό 7% και τον τόνο της φωνής μας με 38%, ο οποίος επίσης περιλαμβάνεται στη γλώσσα του σώματος.

Είναι μεγάλος ο αριθμός των ερευνών αλλά και συναγόμενο συμπέρασμα από την ενασχόληση ειδικών που ασχολούνται με τη γλώσσα του σώματος ότι, τελικά, έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία στην επικοινωνία μας και στις διαπροσωπικές μας σχέσεις από αυτήν που συνήθως της αποδίδουμε. Οι περισσότεροι από εμάς πιστεύουμε ότι η κυριότερη μορφή επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων γίνεται με τα λεκτικά σήματα, τις λέξεις, και μάλιστα με μεγάλη αυτοπεποίθηση πιστεύουμε ότι έχουμε με σαφήνεια καταλάβει το τι ακριβώς θέλει να μας πει ο άνθρωπος που έχουμε απέναντί μας και συνομιλούμε. Αν λάβουμε υπόψιν μας, όμως, τη νοητική Βαβέλ και την κρίση των αξιών και των νοημάτων που σήμερα επικρατεί στην κοινωνία μας καθώς και τις τεράστιες διαφορές στη νοηματοδότηση που δίνουν οι άνθρωποι σε σχέση με αυτά που λένε με λέξεις, τότε σίγουρα θα δώσουμε μεγαλύτερη βαρύτητα και επιπλέον σπουδαιότητα στη γλώσσα του σώματος, μιας και σκοπός μας είναι να καταλάβουμε επιπλέον πράγματα πίσω από τις λέξεις που ασυνείδητα συνήθως εκφράζονται σε μια συζήτηση και επικοινωνία.

Λίγοι είναι οι άνθρωποι που μπορούν να προσποιηθούν και να ξεγελάσουν τους άλλους χρησιμοποιώντας τη γλώσσα του σώματος, διότι αυτή είναι συνήθως ασυνείδητη, ανεπιτήδευτη και γι’ αυτό και πολύ δύσκολα διαχειρίσιμη!

Έτσι, σε αυτό το σημείο θα ήταν χρήσιμο να γίνει η εξής επισήμανση και διαφοροποίηση όσον αφορά στα συναγόμενα από τη γλώσσα του σώματος μηνύματα. Είναι βασικό, για να είναι επιτυχημένη η γλώσσα του σώματος και να έχει κάποια βάση στην αποτελεσματικότητά της, τα άτομα τα οποία την διεξάγουν να έχουν κοινές πολιτισμικές καταβολές και ταυτόσημο χωροχρονικό υπόβαθρο. Έτσι, δεν θα λαθέψουν στις κρίσεις τους και στις πληροφορίες που επιθυμούν να λάβουν, αφού είναι μεν σημαντικά τα στοιχεία που μπορούν να έχουν με τη χρήση της γλώσσας του σώματος αλλά είναι πάντα συμπληρωματικά της κυρίως επικοινωνίας, η οποία είναι λεκτική. Δηλαδή, μια χειρονομία και ένα νεύμα ή ένας μορφασμός άλλη σημασία και έννοια έχει στην Ευρώπη, άλλη στην Ασία, άλλη στις Βορειοευρωπαϊκές χώρες, άλλη στα Βαλκάνια και άλλη στις χώρες της Αφρικής κ.ο.κ..

Μια άλλη περίπτωση που η γλώσσα του σώματος προσφέρει στην επικοινωνία τα μέγιστα είναι όταν λαμβάνει χώρα ανάμεσα σε φίλους ή και σε συντρόφους οι οποίοι  γνωρίζονται πολύ καλά μεταξύ τους και πολύ καιρό, έχουν κοινές αναφορές και έτσι εύκολα μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι «αυτοί συνεννοούνται με τα μάτια» θέλοντας να δηλώσουμε πόσο καλά γνωρίζει ο ένας τον άλλον. Τότε, συμβαίνει να έχουν παρόμοιες μη λεκτικές κινήσεις αλλά και ασυναίσθητα να αντιγράφουν ο ένας τις κινήσεις και τους μορφασμούς του άλλου. Αυτές οι κινήσεις είναι τόσο αρμονικές και συγκεκριμένες που μοιάζουν με «χορό των σωμάτων» στα σιωπηλά, πλην όμως εκπέμπουν τα μηνύματα που θέλουν ή ασυνείδητα τους βγαίνουν εύγλωττα και εξόχως περιγραφικά!

Σε αντίθετη περίπτωση, παρατηρούνται ζευγάρια με σωματική ακαμψία και ασυμβατότητα στις κινήσεις τους και από το γεγονός αυτό μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι δεν παρουσιάζουν και πολλά συνεκτικά σημεία στη συνεννόησή τους και στις μεταξύ τους σχέσεις.

Στον έμπειρο και λεπτομερειακό παρατηρητή γίνεται φανερό ένα πλήθος τάσεων και πληροφοριών, το οποίο δεν είναι εύκολα ορατό στους υπολοίπους, ακόμη και στους άμεσα εμπλεκόμενους. Φυσικά στη μη λεκτική επικοινωνία και την επικοινωνία μέσω της γλώσσας του σώματος παίζει ρόλο και το φύλο, το επάγγελμα, η κουλτούρα, η ηλικία, η παρατηρητικότητα, η κοινωνική τάξη, ακόμη και το προσωπικό στιλ του καθενός που διευκολύνει ή όχι αυτήν την επικοινωνία. Απόλυτος τρόπος ερμηνείας της γλώσσας του σώματος και αποκρυπτογράφησή του με σαφή τρόπο δεν υπάρχει, γιατί κάθε μήνυμα πρέπει να ερμηνεύεται πάντα σε συνδυασμό με  κάθε άλλο στοιχείο επικοινωνίας που λαμβάνει μέρος στην παρούσα επικοινωνία και κυρίως το λεκτικό μέρος.

Κάποιοι από εμάς έχουν τη δυνατότητα να αναγνωρίζουν με μεγαλύτερη ακρίβεια και πιο εύστοχα από άλλους τη μη λεκτική αποκωδικοποίηση! Αυτό είναι σαφές! Εξαρτάται από τις γνώσεις, τις εμπειρίες, τις συνθήκες, το περιεχόμενο, την παρατηρητικότητα κ.ά.. Η αντίθετη άποψη, η οποία βολεύει πολλούς με τις δημοφιλείς και εύπεπτες συμβουλές που διατυπώνονται στον Τύπο και στα ΜΜΕ από δήθεν επαΐοντες για τον τρόπο ανάγνωσης της γλώσσας του σώματος και άλλων μη λεκτικών αντιλήψεων, δεν ισχύει, καθώς στόχος τους είναι πάντα να υπερβάλλουν σε κανόνες και διαπιστώσεις, ώστε να μας χαρίζουν την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε με σιγουριά να αποκωδικοποιήσουμε κινήσεις και νεύματα που λειτουργούν πάντα με τη μορφή κανόνων. Αλλά αυτοί είναι πολύ λίγοι και, δυστυχώς, δεν υφίστανται απαράβατοι κανόνες, όπως και δεν ισχύει καμιά ευκολία και κανένας μπούσουλας για εκείνους που με ευκολία βγάζουν αστήρικτα και αίολα συμπεράσματα πάντα ευνοϊκά με τη θέληση και τα ζητούμενα του πελάτη.

Έτσι δεν είναι ιδιαίτερα σοφό και ορθό να προβαίνουμε σε διαπροσωπικές αξιολογικές κρίσεις βασισμένες αποκλειστικά σε μη λεκτικά σήματα αλλά οφείλουμε να δίνουμε βάση πιο πολύ στο πλαίσιο και τη λεκτική επικοινωνία. Υπάρχει, δηλαδή, μια μερική ασάφεια για τις κινήσεις του σώματος και με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται πολλές παρεξηγήσεις, μιας και υπάρχει ή δημιουργείται χώρος για πολλές κακόβουλες ή μη ερμηνείες και τις οποίες ο καθένας κατά το δοκούν μπορεί να ερμηνεύσει σχετικά με κάποια κίνηση και να της αποδώσει αμφίβολα κίνητρα και αρνητικό χαρακτήρα εξυπηρετώντας πάντα τους σκοπούς που επιδιώκει κάθε φορά.

Έχουμε, δηλαδή, μια ατελείωτη λίστα αποτυχιών αποκωδικοποίησης, ειδικά όταν τα πλάνα, τα στιγμιότυπα και τα πλαίσια μας παρουσιάζονται αποσπασματικά και οι αντιλήψεις προκαταλαμβανόμενες. Γι’ αυτό και στα προσλαμβανόμενα μηνύματα μέσω της γλώσσας του σώματος πολλές φορές ενισχύουμε αυτό που εμείς θέλουμε, μας βολεύει ή και έχουμε ανάγκη να ακούσουμε ή έχουμε προαποφασίσει να καταλάβουμε. Έτσι, μπορεί ένα μικρό και ανεπαίσθητο σήμα, μια υποψία σήματος, να γιγαντώσει μια σκέψη που ήδη έχουμε μέσα μας και να στηρίξουμε σε αυτό μια ολόκληρη γνώμη ή γνώση που τελικά δεν ευσταθεί αλλά μας είναι ευνοϊκή, παρόλες τις αντίθετες σημασίες που μας προσφέρει ο λόγος και η σαφής λεκτική επικοινωνία.

Η ικανότητα κατανόησης και ερμηνείας της γλώσσας του σώματος μπορεί βέβαια να μας βοηθήσει να επισημάνουμε άγνωστα προβλήματα και αρνητικά συναισθήματα που αποσιωπώνται και μπορεί να έχουν οι άλλοι άνθρωποι. Αλλά μπορούμε, επίσης, να την χρησιμοποιήσουμε με θετικό τρόπο και να μας δώσει περισσότερη ώθηση και έμφαση στα προφορικά μας μηνύματα, αλλά πάντα ως συμπληρωματικό και ενισχυτικό κι όχι υποκατάστατο της ακρόασης, στην κατανόηση των ανθρώπων και των μηνυμάτων που θέλουμε να επικοινωνήσουμε σε τρίτους.

Σαφώς και η γλώσσα του σώματος είναι σημαντική, γιατί μας δίνει επιπλέον πληροφορίες ή ακόμη αυξάνει την ένταση και τη σημαντικότητά τους, δρώντας συμπληρωματικά προς τα λεχθέντα και ενισχυτικά προς αυτά. Επίσης, δύναται να γίνουμε πιο πειστικοί σε κάτι που θέλουμε να πούμε και μάλιστα να το τονίσουμε σαν σημαντικό και να το περιγράψουμε με μεγαλύτερη σαφήνεια. Έτσι, όταν υπάρχει μια αρχική και μια συνοδεύουσα έκφραση λόγων και σημάτων, πιο εύκολα θα πείσουμε τον συνομιλητή μας ή το κοινό που μας ακούει ότι είναι σημαντικά αυτά που λέμε και είναι πιο εύκολο και πιθανό να περάσουμε τη γνώμη μας και την αλήθεια μας σε κάποιον τρίτο.

Ό,τι δεν λέμε για διάφορους λόγους με τη γλώσσα, συνειδητά ή και ασυνείδητα, τα εκφράζουμε σωματικά! Τα παιδιά γνωρίζουν άπταιστα αυτήν τη γλώσσα, αφού με το πρόσωπό τους και το σώμα τους φανερώνουν πολλά από τα συναισθήματά τους. Με τη λεκτική ικανότητα να μην έχει αναπτυχθεί πλήρως αλλά και ότι εντός τους δεν έχουν μάθει ακόμη να υποκρίνονται και να κρύβουν τα συναισθήματά τους, αποτελούν τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα έκφρασης της γλώσσας του σώματος και εύκολα μπορούμε να καταλάβουμε αν λένε αλήθεια ή ψέματα. Ένεκα του αυθορμητισμού που τα διακρίνει και της μη «διάβρωσής» τους είναι ανοιχτά βιβλία ως προς την εγκυρότητα και τη σαφήνεια των συναισθημάτων τους σχετικά με κάποιο γεγονός.

Οι γυναίκες, επίσης, τείνουν να αντιλαμβάνονται ευκολότερα τα νοήματα του σώματος που εκπέμπουν οι άνθρωποι (σε έρευνες σχετικά με αυτήν τους την ικανότητα και με τη χρήση ειδικού μαγνητικού τομογράφου αποδείχθηκε πως οι γυναίκες χρησιμοποιούν 14 με 16 περιοχές του εγκεφάλου για αυτήν τη λειτουργία, ενώ οι αντίστοιχες των ανδρών ήταν μόλις 4-5 εγκεφαλικές περιοχές).

Η επιθυμητή αλλά και συμβατή, με την έννοια της αληθινής επικοινωνίας στις νοητικές εκφάνσεις των ανθρώπων, γλώσσα του σώματος καθρεφτίζεται στις κινήσεις των ανθρώπων, φανερώνοντας αρμονία στην επικοινωνία και την αλληλεπίδρασή τους και όταν αυτές είναι ταιριαστές, αλληλοσυμπληρούμενες και άψογα συντονισμένες, φανερώνουν ίδιο μήκος συναισθηματικού κύματος.

Αντίθετα, άνθρωποι με φτωχές ή και ανύπαρκτες, άτσαλες, δυσαρμονικές κινήσεις που φανερώνονται στη γλώσσα του σώματός τους, μπορεί να φανερώνει άτομα τα οποία προσπαθούν να κρύψουν πράγματα, να νιώθουν άβολα με τον εαυτό τους και να προσπαθούν να ξεγελάσουν τον συνομιλητή τους ή και να κρύβουν ενοχές και φόβο, μήπως αποκαλυφθούν και φανερωθούν.

Η γλώσσα του σώματος είναι «μαρτυριάρα», λοιπόν, αφού δείχνει πολλά για τα συναισθήματα που έχουμε μια συγκεκριμένη στιγμή, για το πώς νιώθουμε για τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας και για την κατάσταση και τον χώρο στον οποίο βρισκόμαστε, αφού ο εγκέφαλος και το σώμα -ιδίως τα χέρια- συνδέονται με πολλές νευρικές συνδέσεις μεταξύ τους, με αποτέλεσμα ο άνθρωπος σε συνειδητό επίπεδο δύσκολα μπορεί να κρύψει τα συναισθήματα αυτά.

Τα μέρη εκείνα του σώματος τα οποία διενεργούν τις περισσότερες και τις πλέον εύγλωττες κινήσεις είναι οι παρακάτω: το πρόσωπο και τα μάτια (ιδίως το βλέμμα που πολλά μπορεί να πει), ο τόνος της φωνής (ο γρήγορος αλλά κυρίως ο δυναμικός τρόπος έκφρασης και ομιλίας φανερώνει σιγουριά, αυτοπεποίθηση και αποφασιστικότητα), τα χέρια (οι χειραψίες έχουν μεγάλη σημασία για το πώς ο άλλος μας υπολογίζει σε σχέση φιλικότητας και συμπάθειας, ενώ με αυτά περιγράφονται και διασαφηνίζονται εντάσεις, σημασίες, σπουδαιότητες κ.ά.), τα πόδια αλλά και η γενικότερη στάση του σώματος (είτε είμαστε όρθιοι είτε καθισμένοι μπορούν να πουν πολλά για το πώς νιώθουμε τη συγκεκριμένη στιγμή), οι αναπνοές (πολλές φορές είναι ενδεικτικές της συναισθηματικής κατάστασης, της ανησυχίας, της ηρεμίας ή της χαλαρής μας διάθεσης), το άγγιγμα (το χτύπημα στην πλάτη, η πραγματική και γεμάτη νοιάξιμο αγκαλιά, η θέση μας (ο χώρος στον οποίο καθόμαστε μπορεί να φανερώσει τις διαθέσεις μας αλλά και τη στάση μας σε ένα γεγονός).

Πρόβλημα μπορεί να δημιουργηθεί όταν τα μηνύματα τα λεκτικά και τα μηνύματα του σώματος αλληλοσυγκρούονται ή  και αλληλοαναιρούνται. Έχουμε, έτσι, μεικτά μηνύματα και αυτό μας μπερδεύει στις διαθέσεις και  στην ενδεικνυόμενη για μας συμπεριφορά, όμως δεν πρέπει να ανησυχούμε, γιατί στις περισσότερες των περιπτώσεων το μπέρδεμα στα συναισθήματα και τα σταλθέντα σήματα και μηνύματα έχει να κάνει με την αμφιθυμία αυτών που τα εκφράζουν κι όχι με τη δική μας στάση ή τα δικά μας συναισθήματα και προθέσεις.

Εν κατακλείδι το σώμα μας μιλάει και έχει πολλά να μας πει, φτάνει να του δίνουμε την πρέπουσα σημασία και αξιοπιστία, γιατί πολλά από αυτά είναι δικά μας συναισθήματα που δεν αντιληφθήκαμε σωστά ή απωθήσαμε ασυναίσθητα.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Mehrabian, Albert (2009). “Silent Messages” – A Wealth of Information About Nonverbal Communication (Body Language)”. Personality & Emotion Tests & Software: Psychological Books & Articles of Popular Interest. Los Angeles: self-published.

Mehrabian, Albert (1981). Silent Messages: Implicit Communication of Emotions and Attitudes (2nd ed.). Belmont, CA: Wadsworth.

Mehrabian, Albert (1972). Nonverbal Communication. Chicago, IL: Aldine-Atherton.

Hinde, R. A. (Ed.). (1972). Non-verbal communication. Cambridge University Press.

Argyle, M. (1972). Non-verbal communication in human social interaction.

Mithen, S., Morley, I., Wray, A., Tallerman, M., & Gamble, C. (2006). The Singing Neanderthals: the Origins of Music, Language, Mind and Body. London: Weidenfeld & Nicholson.

Kodakos, A., & Polemikos, N. (2000). Μη λεκτική επικοινωνία στο νηπιαγωγείο. [Nonverbal communication in kindergarten]. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Papadaki-Michaelidi, E. (1997). H σιωπηλή γλώσσα των συναισθημάτων – H μη λεκτική επικοινωνία στις διαπροσωπικές σχέσεις. [The silent language of emotions]. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.