Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Στα ομολογουμένως δύσκολα τελευταία χρόνια και με τη μεγάλη πίεση που υπέστησαν οι ελληνικές οικογένειες, τη βασανιστική για πολλούς καθημερινότητα με τους εξοντωτικούς και κακοποιητικούς ρυθμούς ζωής, δίχως έστω μικρές απολαύσεις, η ζωή των παιδιών, των μικρών μας φίλων, δεν θα μπορούσε και αυτή να μείνει ανεπηρέαστη! Και φυσικά τα παιδιά ως μαθητές, ζώντας στη σημερινή πραγματικότητα με πρόσβαση στην πληροφόρηση και αφουγκραζόμενα τη γενικότερη κατάσταση, νιώθουν την επιβάρυνση που τους αντιστοιχεί ή και παραπάνω από ό,τι τους αντιστοιχεί. Σε πάρα πολλές περιπτώσεις χρειάστηκαν και χρειάζονται ακόμη την ψυχοκοινωνική στήριξη και την επιμέλεια των προσωπικών αλλά και οικογενειακών τους θεμάτων από εξειδικευμένους ανθρώπους που γνωρίζουν ότι η ψυχική υγεία των παιδιών της σχολικής ηλικίας είναι κάτι που θα τα καθορίσει αποφασιστικά και στη μετέπειτα εξέλιξη και ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους.

Οι συνθήκες είναι πολύ συχνά ασφυκτικές και τα κοινωνικά δρώμενα και οι υπάρχουσες αντιλήψεις αλλάζουν μέρα με τη μέρα, με αποτέλεσμα η ψυχική υγεία παιδιών και γονέων να επηρεάζεται αρνητικά. Έτσι τα παιδιά εκδηλώνουν θυμό, απώλεια, θλίψη και ματαίωση, συναισθήματα που πολλές φορές μετατρέπονται σε αδέσποτες επιθέσεις, άδικες φιλονικίες και λογομαχίες χωρίς ουσία, περιστατικά βίαιης συμπεριφοράς εντός αλλά και εκτός σχολείου! Τα θύματα όπως πάντα είναι τα πιο αδύναμα μέλη μιας τέτοιας συγκυρίας, δηλαδή τα παιδιά και τα δικαιώματά τους, τα οποία το σχολικό πλαίσιο με τη σημερινή στελέχωσή του δεν μπορεί να επηρεάσει θετικά επ’ ουδενί! Οι δάσκαλοι αδυνατούν -δεν είναι άλλωστε αυτή η δουλειά τους- να ανταπεξέλθουν σε τόσο πολύπλοκα αλλά και ταυτόχρονα μοναδικά τραυματικά συμβάντα από τα οποία μπορεί ένας μαθητής ή και η οικογένειά του να υποφέρει. Έτσι, δεν υπάρχει η δυνατότητα στα σχολεία, αν και είναι αναγκαία, για την προσφυγή σε έναν άνθρωπο που γνωρίζει από ψυχοκοινωνικά φαινόμενα και μπορεί, πάντα σε συνεργασία με το εκπαιδευτικό πλαίσιο, να βάλει ή να επιχειρήσει να βάλει τα πράγματα σε μια σειρά προς όφελος όχι μόνο των συγκεκριμένων παιδιών και των υπαρχουσών περιστατικών αλλά και προς το συμφέρον και όλων των υπολοίπων -παιδιών, γονέων και εκπαιδευτικών- στην κατεύθυνση μιας πιο εύρυθμης και αποτελεσματικής λειτουργίας του σχολικού πλαισίου!

Από έρευνα που είχε διενεργηθεί από σύλλογο ψυχολόγων και ειδικών ψυχικής υγείας σε είκοσι ευρωπαϊκές χώρες, μόνο η πατρίδα μας και η γειτονική μας Ιταλία δεν διέθεταν ψυχολόγους στις εκπαιδευτικές τους μονάδες. Εξετάζοντας τους λόγους για τους οποίους οι υπόλοιπες χώρες θεωρούσαν απαραίτητους και αναγκαίους τους ειδικούς για την ψυχική υγεία των παιδιών στο σχολικό πλαίσιο, μπορούμε εν ολίγοις να σημειώσουμε επιγραμματικά ότι έχει αποδειχθεί ποικιλοτρόπως και με αδιάσειστα κριτήρια η σπουδαιότητα της συνολικής προσφοράς των ψυχολόγων στο ενεργούμενο εκπαιδευτικό έργο, αφού η εκπαίδευση και η ψυχολογία των παιδιών συνυπάρχουν και συμβαδίζουν άρρηκτα συνδεδεμένες με την εξελικτική φάση που τα παιδιά διανύουν προς την ενηλικίωσή τους. Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι και σύμφωνα με τη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού δεν φτάνει μόνο η εκπαίδευση να είναι διαθέσιμη για όλα τα παιδιά αλλά και ότι οι κατά τόπους κυβερνήσεις υποχρεούνται να δημιουργούν το καλύτερο εκπαιδευτικό περιβάλλον, το οποίο να έχει στόχο την ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του κάθε παιδιού, να διαγιγνώσκει και να ενισχύει τα ταλέντα του και να θωρακίζει τις ψυχικές και σωματικές του ικανότητες με ορίζοντα την επίτευξη των καλύτερων δυνατών επιδόσεών του. Κι επειδή η εκπαίδευση είναι μια προπαρασκευαστική διαδικασία για την είσοδο του παιδιού σε μια υπεύθυνη ενήλικη ζωή, σε μια ελεύθερη κοινωνία με βασικούς άξονες την κατανόηση, την ειρήνη, την ισονομία μεταξύ των φύλων, τη φιλία και την κοινή ύπαρξη μεταξύ των ανθρώπων και των θρησκευτικών ομάδων (Άρθρο 29 Σύμβασης Δικαιωμάτων του Παιδιού), οι καλά εκπαιδευμένοι και ανοιχτά σκεπτόμενοι ψυχολόγοι είναι οι πλέον κατάλληλοι στο να συνεισφέρουν σε όλους αυτούς τους τομείς, επιτυγχάνοντας στόχους και παρέχοντας γνώσεις που θα καταρρίψουν υπάρχοντα ταμπού και στερεότυπα και μεθοδικά θα δομήσουν ένα τέτοιο σχολικό περιβάλλον το οποίο θα μπορεί να παρέχει ισότιμα τις υπηρεσίες σε όλα του τα μέλη. Ακόμη, με την παρουσία τους θα βοηθήσουν στη δημιουργία ενός σχολείου που θα προσφέρει υπηρεσίες ισάξιες, ισορροπημένες και συνυφασμένες με τα αναπτυξιακά στάδια των παιδιών αλλά και θα θεραπεύει τις ατομικές και εξειδικευμένες ανάγκες του κάθε μαθητή διαμορφώνοντας αναλόγως και κατά περίσταση τις εκπαιδευτικές συνθήκες.

Το μεγάλο πλεονέκτημα των ψυχολόγων σε αυτήν τη στοχοθεσία θα είναι η καθημερινή επαφή με τα παιδιά, ακόμη και από μικρή ηλικία, κι έτσι θα έχουν τη δυνατότητα συλλογής πολλών πληροφοριών, τις οποίες, σε συνεργασία με τους γονείς και τους δασκάλους, θα εξειδικεύσουν και θα εξατομικεύσουν σύμφωνα με τις ανάγκες των παιδιών, θέτοντάς τα σε ισότιμη αντιμετώπιση παρά το όποιο πρόβλημα μπορεί να αντιμετωπίζουν τα ίδια ή και οι οικογένειές τους. Έτσι θα μπορούν να βοηθούν τα παιδιά να προσαρμοστούν στα διάφορα σχολικά πλαίσια στα οποία δύναται να υπάρξουν και να εξελιχθούν πιο ομαλά στα διαφορετικά στάδια της ανάπτυξής τους με τα χαρακτηριστικά και τις ανάγκες κάθε σταδίου. Συνεπικουρούν στη θετική στάση απέναντι στο σχολείο, έτσι ώστε να το αγαπήσουν τα παιδιά και να το δουν ως ένα γόνιμο ταξίδι μάθησης και χαράς μέσω της κοινωνικοποίησής τους. Επίσης, οι ψυχολόγοι δύνανται να αναπτύξουν μαζί με τους γονείς, τους δασκάλους και τους καθηγητές των παιδιών έναν ισορροπημένο τρόπο ζωής από μικρή ηλικία που δύσκολα θα διαταραχθεί ή θα μπορεί να αλλάξει αργότερα. Οι ψυχολόγοι είναι σε θέση να εντοπίζουν είτε εγγενείς είτε ειδικές μαθησιακές δυσκολίες, να αναγνωρίζουν συμπεριφορές ή και ψυχικές δυσχέρειες και να δουλεύουν προς την κατεύθυνση της αποτροπής τους και του περιορισμού τους και γενικότερα να δρουν σύμφωνα με την προσήκουσα διαχείριση αυτών των θεμάτων.

Μεγάλη μπορεί να είναι, επίσης, η βοήθειά τους όπου εντοπίζουν κοινωνικές στερήσεις, οικογενειακά προβλήματα, ελλειμματικά περιβάλλοντα, φυλετικές διακρίσεις, χωρισμούς και διαζύγια στις οικογένειες αλλά  και μια σειρά διαφορετικών προβλημάτων που έχουν αφετηρία άλλους χώρους και πλαίσια εκτός σχολείου αλλά εμφανίζονται με συμπτωματικές ενδείξεις στο σχολικό πλαίσιο. Το σχολικό πλαίσιο στην σημερινή εποχή είναι πολύ πιο απαιτητικό ακόμη και για τον πιο ευσυνείδητο εκπαιδευτικό και τα κοινωνικά ζητούμενα πολύ πιο πολύπλοκα για αυτούς και την ενδεικνυόμενη αντιμετώπισή τους. Εξάλλου δεν υπάρχει καμιά ανταγωνιστική διάθεση, κάθε άλλο, παρά συμμαχία των ψυχολόγων στο έργο των εκπαιδευτικών και αλληλοσυμπλήρωση στη φροντίδα των παιδιών. Μαζί με τους ασκούντες τον γονικό ρόλο, οι ψυχολόγοι κατευθύνουν τα παιδιά σε ένα ιδανικό πάντρεμα εκπαίδευσης και ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης που μόνο επ’ ωφελεία των οικογενειών αλλά κυρίως των ίδιων των παιδιών δύναται να αποδειχθεί.

Είναι γεγονός ότι στην εποχή μας, στην οποία οι γονείς και πολυάσχολοι είναι και οι μέρες τους περιέχουν πολλαπλές υποχρεώσεις σε φρενήρεις ρυθμούς, δεν έχουν τον χρόνο, την υπομονή και τον τρόπο έτσι ώστε να έχουν ποιοτικό χρόνο με τα παιδιά τους και να ασκούν ενεργητική ακρόαση στα ερωτήματά τους, τα οποία όμως πρέπει λύσουν για να αναπτύξουν την προσωπικότητά τους και να κατακτήσουν τις συμπεριφορές και τις δεξιότητες στα ανάλογα με την ηλικία τους αναπτυξιακά στάδια. Σε καμιά περίπτωση εξάλλου τα παιδιά δεν μπορούν να λογίζονται ως μικρογραφίες των ενηλίκων, αλλά ως αυτόνομες και ξεχωριστές προσωπικότητες! Καλούνται να προσαρμοστούν στις νέες μορφές που παίρνουν οι σημερινές οικογένειες και δεν μπορούν παρά να επηρεαστούν από τα νέα δεδομένα και τις αναγκαστικές συνθήκες για τις οποίες ποτέ δεν ρωτήθηκαν. Οι γρήγορες αυτές αλλαγές μας έχουν πιάσει όλους απροετοίμαστους και αθωράκιστους στη διαχείρισή τους.

Η ανάπτυξη των παιδιών με τους ενδεδειγμένους και ωφέλιμους τρόπους δεν μπορεί να περιμένει κι ούτε μπορεί να εξαρτάται από το πρόγραμμα και τις επαγγελματικές δραστηριότητες των γονέων τους! Ο ψυχολόγος στα σχολεία μπορεί σε ομάδες ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης και να βοηθήσει τα παιδιά να κατακτούν με επιτυχία το ένα μετά το άλλο τα αναπτυξιακά τους στάδια μέσω διαφόρων δραστηριοτήτων, να κτίζουν την προσωπικότητά τους, την αυτοεκτίμησή τους και να λειτουργούν με τρόπο αλληλεπιδραστικό, λειτουργικό και ενσυναισθητικό  με τα άλλα παιδιά και με το κοινωνικό τους περιβάλλον.

Το σχολείο δεν μπορεί πλέον να είναι απλά ένας χώρος που θα προσφέρει ξερές και στείρες περιεχομένου γνώσεις. Θα πρέπει να δομεί και να κτίζει προσωπικότητες στη βάση θετικών συμπεριφορών, παιδαγωγικών ηθών και αξιών, να ολοκληρώνει με επιτυχία την αυτοεικόνα των μαθητών βελτιώνοντας την αυτοπεποίθησή τους, να εξασκεί τις συναισθηματικές τους συμπεριφορές στην κατεύθυνση της ενσυναίσθησης, της ανθρωπιάς, του αλτρουισμού, του σεβασμού, της καλοσύνης, της υπομονής και της συμμετοχής. Έτσι, δημιουργούνται χαρακτήρες προσανατολισμένοι σε υψηλά στάνταρ, σε ιδανικά συναισθηματικής νοημοσύνης και καθολικής ενσυναισθηματώδους ευφυΐας και φυσικά αιχμηρής, δημιουργικής και αξιολογικής κριτικής ματιάς!

Είναι βασικό ο κάθε μαθητής να μην ξέρει απλά την ύλη του σχολείου. Με καθοδήγηση και ενίσχυση ο μαθητής είναι καλό να μπορεί να αυτενεργεί και πέρα από αυτή, να μπορεί να οραματίζεται, να σκέφτεται συνδυαστικά και με μεθοδικότητα, να αναλαμβάνει ρόλους και ευθύνες σύμφωνα με τις ηλικιακές του δυνατότητες, να υπερβαίνει ακόμα και αυτά που έχει διδαχθεί και να γνωρίζει πώς να ξεδιπλώνει όλη την παλέτα των δυνατοτήτων και των ταλέντων του. Όλα αυτά κάποιος πρέπει να του τα εμπνεύσει, να τον «τσιγκλήσει», να του τα προκαλέσει με ανάλογες και κατάλληλες προς τούτο δραστηριότητες που θα διευκολύνουν την αφαιρετική σκέψη, την εναλλακτική δράση και την ολόπλευρη θέαση των πραγμάτων  και του κόσμου τριγύρω του κι όχι με αυστηρά δομημένα πλαίσια.

Επιδιωκόμενες είναι οι σωστές κοινωνικές συμπεριφορές, οι ανεπτυγμένες διαπροσωπικές σχέσεις, οι συνεργατικές σχέσεις φιλίας στα πεδία των αλληλεπιδράσεων και οι δεξιότητες διαχείρισης πολλαπλών θεμάτων, βλέποντας την τάξη όχι σαν έναν αριθμό μαθητών αλλά σαν μια ενεργή και δρούσα  κοινωνική ομάδα, η οποία διαθέτει πολλές και διαφορετικές προσωπικότητες και με ξεχωριστές ανάγκες για κάθε παιδί, που θα πρέπει να συνδυαστούν και να αναπτυχθούν προς όφελος όλων των μελών και ιδιαιτέρως των πιο αδύναμων, ό,τι κι αν λογίζεται ως αδυναμία!

Ζητήματα όπως η παιδική κατάθλιψη, το bullying και η βία, η συμβουλευτική σε θέματα σεξουαλικής υγείας και προσανατολισμού, σεβασμού του άλλου φύλου και των επιλογών όλων των ανθρώπων, τα θέματα που αφορούν τις ορθές διατροφικές μας συνήθειες, η σωστή χρήση του ηλεκτρονικού υπολογιστή, ο επαγγελματικός προσανατολισμός,  η αγάπη στα ζώα και η οικολογική συνείδηση, η αγάπη προς τον αθλητισμό και τις τέχνες αποτελούν συνηθισμένα αντικείμενα στις κουβέντες μεταξύ των παιδιών, που όμως δεν έχουν κάποιον να τους πληροφορήσει και ενημερώσει παραπάνω.

Αναθεωρημένος έτσι πρέπει να υπάρξει ο ρόλος του σχολείου δίνοντας βαρύτητα στην κοινωνικοσυναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών και ενισχύοντας  και την ψυχική τους ανθεκτικότητα. Το πώς θα διαχειρίζεται το μπράβο και τον έπαινο, την ήττα και την αποτυχία, την επιτυχία, την ευθύνη μιας συλλογικής εργασίας, τι μπορεί να σημαίνει το νόμιμο και τι το ηθικό, την αντιμετώπιση των λαθών, το μοίρασμα των ρόλων, τη μετατροπή της αποτυχίας σε νέα ευκαιρία, την πίστη στους στόχους και την επιμονή σε πράγματα που αξίζουν και που σημαίνουν πολλά για το ίδιο το παιδί και μια σειρά από τέτοια ζητήματα ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης που δεν περιλαμβάνονται στα προγράμματα των σχολείων. Αποτελούν, όμως, βάσεις που οφείλουν να υπάρξουν και να ενδυναμωθούν σε κάθε ηλικία και με τον σωστό τρόπο, έτσι ώστε πολύ δύσκολα να αλλάξουν μετά και να αποτελέσουν έναν υγιέστατο και χαλύβδινο οδηγό και χάρτα ζωής, βασισμένους σε στέρεες και αναμφισβήτητες πανανθρώπινες αξίες! Σαφέστατα η συνεργεία σχολείου, συλλόγου γονέων και ψυχολόγου με συντονισμό και αλληλοσυμπλήρωση και με  πάντα ανοικτούς και πρόθυμους διαύλους επικοινωνίας και συνεργασίας θα συμβάλουν στην καλή ψυχική υγεία των παιδιών και στην καλή σχολική τους επίδοση.

Ο στόχος του σχολείου, όπως έχει και από τους πιο παλιούς λεχθεί, δεν είναι η μετάδοση γνώσεων και επαγγελματικών μονάχα  δεξιοτήτων στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης εκπαιδευτικής διαδικασίας. Κυρίως είναι να γίνουμε καλοί άνθρωποι με ό,τι σημαίνει αυτό, να εξελίξουμε την ανθρωπιά μας, να μάθουμε τη συνεργασία και όχι μόνο τον ανταγωνισμό, να εκτιμούμε τη φιλία, να αντιμετωπίζουμε με ανεκτικότητα, σεβασμό και ήθος τον συνάνθρωπό μας, να συμπονάμε και να υπολογίζουμε τον διπλανό μας. Μια αγωγή του πολίτη πάντα θα είχε και σημασία, αξία και απτά αποτελέσματα στο σημερινό σχολείο. Δεν αρκεί ένα σχολείο που θα μας κάνει επιτυχημένους αλλά ένα σχολείο που θα μας κάνει ευτυχισμένους!

Τα παιδιά που έχουν ψυχοκοινωνική συνδρομή από ειδικό ψυχικής υγείας στο σχολικό τους πλαίσιο είναι πολύ λιγότερο πιθανό να υποφέρουν από κάποια ψυχική δυσκολία στο μέλλον, να  εκδηλώσουν αντικοινωνικές συμπεριφορές ή να πειραματιστούν με αλκοόλ και παράνομες ουσίες και άλλες ελλειμματικού τύπου συμπεριφορές και διαταραχές από εκείνα που δεν έλαβαν ποτέ τέτοια μέριμνα. Είναι κεφαλαιώδους σημασίας αυτά τα ευρήματα και ενισχύουν την άποψη ότι οι παρεμβάσεις στην παιδική ηλικία μπορεί να είναι όχι μόνο ωφέλιμες και θετικές αλλά παραμένουν αναλλοίωτες και μόνιμες σε όλη την ενήλικη ζωή τους.

Είναι πέρα για πέρα για πέρα με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο πιστοποιημένη η αξία της πρώιμης παρέμβασης στα παιδιά για την ψυχική τους υγεία και δίνοντας μεγάλη βαρύτητα στην πρόληψη κι όχι στην θεραπεία προλαμβάνουμε πολλές πιθανές κακοτοπιές και στραβοπατήματα! Είναι γνωστό ότι τα παιδιά αποτελούν το μέλλον μας και σε κάθε περίπτωση πρέπει να τα προσέχουμε σαν τα μάτια μας! Ο από παντού βομβαρδισμός με λάθος πρότυπα που προκρίνουν την εφήμερη και κενή αναγνωρισιμότητα, η υπερβολική έκθεση στα ΜΜΕ και η επιφανειακή και πρόσκαιρη χρυσόσκονη με το κυνήγι του εύκολου και γρήγορου χρήματος δεν είναι δύσκολο να αποπλανήσουν και να παρασύρουν μια ευαίσθητη και απαίδευτη παιδική ψυχή.

Όλα τα παιδιά δεν μπορούν να είναι το ίδιο έξυπνα και να προχωρήσουν στα μαθήματα ή όλα να μορφωθούν πολύ και να γίνουν διαπρεπείς επιστήμονες. Όμως, όλα μπορούν να γίνουν ευτυχισμένα!

Εν ολίγοις μια ηθοπαιδεία θα ήταν ό,τι πιο επίκαιρα ωφέλιμο στις σημερινές κοινωνικές συνθήκες!


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Ψάλτη, Α., & Γαβριηλίδου, Μ. (1996). Συνεργασία Γονιών-Σχολείου: πραγματικότητα ή ουτοπία για την Ελλάδα. Σύγχρονη Εκπαίδευση: Τρίμηνη Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών Θεμάτων, (86), 57-60.

Ανδρέου, Ε., & Smith, P. K. (2015). Το φαινόμενο”bullying”στο χώρο του σχολείου και η άσκηση σωματικής και ψυχολογικής βίας από συνομήλικους. Παιδαγωγική επιθεώρηση34.

Τσαρδάκης, Δ. (1984). Σχολείο αυταρχικό ή αντιαυταρχικό. Σύγχρονη Εκπαίδευση: Τρίμηνη Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών Θεμάτων, (16), 82-87.

Πρεπουτσίδου, Γ. Μ. (1996). Η Σχολική Ψυχολογία στο Αγγλικό εκπαιδευτικό σύστημα. Σύγχρονη Εκπαίδευση: Τρίμηνη Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών Θεμάτων, (90-91), 61-67.

Κριεκούκη, Μ. (2007). Ο ρόλος του σχολικού ψυχολόγου στην πρόληψη της εφηβικής παραβατικότητας.

Αποστόλου, Μ. (2007). Παραγωγικές και μη παραγωγικές αιτιακές αποδόσεις των παιδιών στο χώρο του σχολείου. Σύγχρονη Εκπαίδευση: Τρίμηνη Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών Θεμάτων, (149), 95-110.