Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Η οικονομική και αξιακή κρίση που ταλανίζει τη χώρα μας εδώ και τόσα χρόνια έχει φέρει στην επιφάνεια μια σειρά άλυτων προβλημάτων και ζητημάτων, που στα παρελθόντα χρόνια αποφεύγαμε επιμελώς να δούμε και τα στοιβάζαμε κάτω από το «χαλί», μην αναλαμβάνοντας ούτε το οικονομικό ούτε το διαρθρωτικό και πολιτισμικό κόστος επίλυσής τους ως κοινωνία. Όλους μας ανεξαιρέτως μας βόλευε μια ανοχή και μια παρατυπία σε κάποια προσωπική μας υπόθεση και κρυμμένοι πίσω από το «όλοι τα ίδια κάνουν» μεταθέταμε ως κοινωνία τις λύσεις και την τακτοποίηση των εκκρεμοτήτων σε ένα άγνωστο και απροσδιόριστο αύριο.

Στο σημερινό μου άρθρο θα ήθελα να πάρω θέση σχετικά με τη συσχέτιση της ανεργίας και της φτώχειας, ως αποτέλεσμα αυτής, και τις επιπτώσεις τους στην ψυχική ζωή των ανθρώπων που διαβιούν κάτω από αυτές τις συνθήκες και με αυτά τα εκ των πραγμάτων ματαιωτικά από κάθε άποψη δεδομένα. Στην άκρως ανταγωνιστική και καπιταλιστική κοινωνία που ζούμε όλη η ζωή, το είναι και η προσωπικότητα του σημερινού ανθρώπου είναι διαρθρωμένα και στηριγμένα πάνω στην εργασία του και την οικονομική του κατάσταση. ​Γι’ αυτό άλλωστε και πολύ συχνά έπειτα από το ονοματεπώνυμό μας συμπληρώνουμε και την επαγγελματική μας κατάσταση και εξειδίκευση σαν δηλωτικό και προσδιοριστικό στοιχείο της προσωπικότητάς μας! Άρα, η δουλειά μας μας καθορίζει ως άτομα και ως πρόσωπα μέσα στο κοινωνικό σύνολο και βέβαια, αν συνοδεύεται και με μια καλή εισοδηματική εξέλιξη, τότε μπορεί και να προηγείται του ονόματός μας και του επιθέτου μας. Δεν θα σταθώ εντελώς απέναντι σε αυτό το γεγονός, μιας και όντως η εργασία μας σε ένα σημαντικό βαθμό προσδιορίζει την ταυτότητά μας και αποτυπώνεται σαν εικόνα μας στα μάτια των άλλων αλλά και σε εμάς τους ίδιους, δηλαδή επηρεάζει και διαμορφώνει την αυτοεικόνα μας.

Ο ρόλος που διαδραματίζει η επαγγελματική κατάσταση του καθενός στις υπόλοιπες εκφάνσεις και εκφράσεις της ζωής του είναι πολύ σημαντικός. Όσο πιο πολλά έχουμε στηρίξει και επενδύσει σε αυτήν την επαγγελματική κατάσταση, τόσο μεγαλύτερη είναι η άνοδος της αυτοπεποίθησής μας όταν όλα πηγαίνουν καλά ή έστω ανεκτά και άλλο τόσο δραματικά είναι όταν η επαγγελματική σταδιοδρομία καταρρέει, περικόπτεται ή ακόμη και εξαφανίζεται. Έτσι, πέρα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε λόγω της ανυπαρξίας ή της συρρίκνωσης του εισοδήματός μας κατακρημνίζεται και η κοινωνική μας αυτοπεποίθηση και χάνεται η θέση που έχουμε μέσα στην κοινωνία. Χάνεται, δηλαδή, ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπιζόμαστε από τους άλλους, η γνώμη μας δεν έχει την βαρύτητα που είχε πριν, ακόμη και περιστασιακοί φίλοι μπορεί να απομακρύνονται και να εξαφανίζονται από τη ζωή μας.​ Όλα αυτά, βέβαια, γιατί πιστεύουμε περισσότερο στο «έχειν» παρά στο «υπάρχειν» και στο «φαίνεσθαι» παρά στο «είναι»!

Πάρα πολλές έρευνες και πολλοί ερευνητές ομονοούν στο ότι η απώλεια της εργασίας μας επηρεάζει τόσο βαθιά, ώστε αυξάνεται ο κίνδυνος ψυχιατρικών διαταραχών και καταδεικνύεται μια πολύ ισχυρή συνάφεια ανάμεσα στην ανεργία και την αύξηση της κατάθλιψης, του άγχους, της χρήσης ουσιών και της αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Γενικά, ψυχική υγεία και επαγγελματική παρουσία είναι δυο έννοιες όχι μόνο αλληλοεπηρεαζόμενες αλλά και αλληλένδετες κατά ένα μεγάλο μέρος. Οι περισσότεροι ερευνητές συμφωνούν στο ότι η απώλεια της εργασίας αυξάνει τον κίνδυνο των ψυχιατρικών διαταραχών και των σωματικών επιπτώσεών τους.

Η κοινωνική αυτοπεποίθηση που συνδέεται με την εργασία δείχνει να είναι πολύ ισχυρό πεδίο αλληλεπίδρασης με τους άλλους. Τόσο ισχυρό μάλιστα, ώστε οι άνεργοι, που δεν το διαθέτουν προς το παρόν, νιώθουν όχι μόνο κοινωνικά απομονωμένοι αλλά και προσωπικά ανεπαρκείς και θεωρούν τον εαυτό τους εντελώς ανίκανο και ακατάλληλο να συμμετέχουν στην σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα! Με την εξαφάνιση των ανθρωπίνων σχέσεων και τον περιορισμό του τι είσαι ανάλογα με το τι έχεις, επέρχεται ένας απομονωτισμός και μια θεώρηση πως είσαι ανίκανος να συμμετέχεις στην οικογενειακή και κοινωνική ζωή, δεν υπάρχουν ευχάριστες διέξοδοι και ψυχαγωγικές ευκαιρίες, οι διατροφικές συνήθειες είναι κακής ποιότητας και έτσι ουσιαστικά το κάθε άτομο δένεται με αόρατες βαριές αλυσίδες που δρουν καθηλωτικά ως προς την εξέλιξη της προσωπικότητάς του και την εκμετάλλευση των προσωπικών πόρων και ταλέντων του.

Όλα αυτά συνεργούν στην επιδείνωση του ήδη διαταραγμένου ψυχισμού και μηδενίζουν την αυτοπεποίθηση και το ψυχικό απόθεμα δυνάμεων του κάθε συνανθρώπου μας. Δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος κατά τον οποίο η ανεργία οδηγεί στην φτώχεια και την κακή ψυχική υγεία και η επιδείνωση της ψυχικής υγείας στην ανεργία και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Και είναι προφανές ότι στις σημερινές συνθήκες αβεβαιότητας και εργασιακής επισφάλειας η ψυχική ευεξία και η ψυχική ανθεκτικότητα είναι τόσο ρευστές και αμφιταλαντευόμενες σαν τις δυο άκρες ενός εκκρεμούς που μπορεί εύκολα από τη μια πλευρά εν ριπή οφθαλμού να βρεθεί στην άλλη. Όλο αυτό δεν μπορεί παρά να αποτελεί μια μεγάλη πρόκληση για την κοινωνία μας και το πολιτικό μας σύστημα, το οποίο οφείλει να επιδείξει μια ελαστικότητα και μια προσαρμοστικότητα αναπτύσσοντας και ανανεώνοντας τις άμυνες της κοινωνίας και την κοινωνική της πολιτική ως προς την ομαλότερη αντιμετώπιση τέτοιων καταστάσεων. Οι πολιτικοί οφείλουν να διαμορφώσουν και να σχεδιάσουν παρεμβάσεις αντιμετώπισης τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

Σαφώς οι δομές και οι υπηρεσίες που πρέπει να λειτουργήσουν για την ενδυνάμωση της ψυχικής υγείας οφείλουν να τηρούν κάποιες προϋποθέσεις. Θα πρέπει είναι κατάλληλες για κάθε άνθρωπο κάθε ηλικίας, κάθε μόρφωσης και να έχουν χαρακτήρα όχι αποσπασματικό αλλά να εμπνέουν και να καθοδηγούν τον κάθε συνάνθρωπό μας σε μια διαδοχική κατάσταση, που βήμα-βήμα θα έχει στόχο την επανεργοποίηση και επανένταξή του στην αγορά εργασίας. Και για να γίνω πιο συγκεκριμένος, σε έρευνες που έχουν διεξαχθεί αναφέρεται για τον επιπολασμό πως οι ψυχικές διαταραχές καθώς και οι διαταραχές συμπεριφοράς προσβάλλουν όχι συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες αλλά ανθρώπους όλων των περιοχών, χωρών και κοινωνιών, παρουσιάζονται και για τα δύο φύλα σε όλες τις φάσεις της ζωής τους και είναι παρούσες και στις αστικές και στις αγροτικές περιοχές. Η αντίληψη ότι υπάρχει υπερτέρηση της ψυχικής διαταραχής στις βιομηχανικές περιοχές έναντι των αγροτικών, είναι λανθασμένη[1].

Οι παράγοντες που συμβάλλουν στην αύξηση των ψυχικών διαταραχών είναι η ταχύτητα των κοινωνικών αλλαγών, η φτώχεια-ανεργία και η γήρανση του πληθυσμού[2]. Επίσης, οι οικονομικοί μετανάστες και οι πρόσφυγες συμβάλλουν στην αύξηση του πληθυσμού που ζει στα όρια της φτώχειας και άρα απαιτούνται αυξημένες απαιτήσεις περίθαλψης και πρόληψης ασθενειών. Η αντιμετώπιση αυτής της δυσμενούς κατάστασης αποτελεί μια δοκιμασία και μια πρόκληση για την κοινωνία μας! Χωρίς και σε καμία περίπτωση να ψυχιατρικοποιήσουμε τα κοινωνικά φαινόμενα, είναι φρόνιμο να μην παραγκωνίζονται οι επιπτώσεις που έχουν τα κοινωνικά προβλήματα στην ψυχική υγεία των ανθρώπων.

Όπως και πιο πάνω αναφέρθηκε, είναι σοφό οι όποιες πολιτικές παρεμβάσεις να σχεδιαστούν κατά τέτοιον τρόπο, έτσι ώστε να αποδίδουν όχι μόνο σε ατομικό αλλά και σε συλλογικό επίπεδο. Όμως, πρέπει να επισημανθεί ότι η ανεργία που πλήττει ένα νοικοκυριό και μια οικογένεια είναι κάτι πολύ σοβαρό! Και εξηγούμαι: οι πρώιμες αντίξοες εμπειρίες και ο μη σωστός και επαρκής επισιτισμός των παιδιών μπορούν να τροποποιήσουν τη δομική και λειτουργική ανάπτυξη του εγκεφάλου τους, συμβάλλοντας στην αρνητική έκβαση της μελλοντικής ψυχικής τους υγείας! Μάλιστα, επιπτώσεις μπορεί να υπάρξουν και στο γνωστικό και αντιληπτικό τους και σε όλο το διανοητικό τους πηλίκο.

Μπορούν να υλοποιηθούν προγράμματα και πρακτικές που θα αποτελέσουν ένα δίχτυ ασφαλείας και κοινωνικό και εργασιακό. Οι τρόποι για την επίτευξη αυτή είναι παρεμβάσεις κρατικών επιδοτήσεων, επαγγελματικής επανεκπαίδευσης και ανάπτυξης νέων δεξιοτήτων στους ανέργους, στήριξη ατόμων που έχουν δύσκολη προσαρμογή μετά από μακροχρόνια ανεργία, η δημιουργία κοινωνικών συνεταιριστικών οργανώσεων για ανθρώπους με ψυχικές δυσκολίες, ήπιες πρακτικές επανεισδοχής των ανέργων στην αγορά εργασίας και ελαστικότητα των πλαισίων! Άλλωστε σε αυτήν την προσπάθεια, κανένας δεν πρέπει να πάει χαμένος αλλά όλοι μαζί να προσπαθήσουμε για το καλύτερο.

Η αντιμετώπιση της τρέχουσας κοινωνικοοικονομικής κατάστασης είναι σημαντικό να προχωρήσει με τη διασφάλιση ενός μίνιμουμ επιπέδου ζωής των πολιτών και μάλιστα των πλέον ευάλωτων αλλά και με την ταυτόχρονη ενίσχυση του κοινωνικού δικτύου υποστήριξης που θα προλαμβάνει, θα ενισχύει και θα επαναστηρίζει αναλογικά όλα τα μέλη της κοινωνίας!

[1] Α. Φωτιάδου, Φ. Πρίφτης, Σ. Κυπριανός (2004)

[2] Α. Φωτιάδου, Φ. Πρίφτης, Σ. Κυπριανός (2004)


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Φωτιάδου, Α., Πρίφτης, Φ. & Κυπριανός Σ. (2004). O ρόλος της Πρωτοβάθμιας φροντίδας Υγείας, στην αντιμετώπιση των ατόμων με ψυχική διαταραχή. Εγκέφαλος41, 22-26.

Economou M., Madianos M., Peppou L. E., Patelakis A. & Stefanis C. N. (2013). Major depression in the Era of economic crisis: a replication of across-sectional study across Greece. Journal of Affective Disorders, 145(3), 308–14.

Frazer, H., & Marlier, E. (2007). Tackling child poverty and promoting the social inclusion of children in the EU: Key lessons. European Commission.

Μπούρας, Γ., & Λύκουρας, Λ. Η. (2011). Oικονομική κρίση και οι επιπτώσεις της στη ψυχική υγεία. Εγκέφαλος48, 54-61.