Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Μεγάλη κουβέντα γίνεται τα τελευταία χρόνια για τα περίφημα ανθρώπινα δικαιώματα. Λίγοι, όμως, έχουμε στο νου μας καθαρά για το τι ακριβώς πρόκειται, τι αυτά συνιστούν, πώς υπάρχουν, πώς θεσμοθετούνται και, κυρίως, αν είναι μια ιδεολογία και μια αξιακή βάση στην οποία οι νέοι, και όχι μόνο, άνθρωποι μπορούν να αφοσιωθούν και να πιστέψουν θέτοντας με αυτόν τον τρόπο το κοινωνικό σύνολο σε πλεονεκτικότερη και πιο υγιή θέση από τη σημερινή, η οποία θα χωρά τους πάντες και κανείς δεν θα νιώθει περιττός.

Αμφιλεγόμενα και θολά κατά την άποψη μερικών και αποσπασματικά κατά την γνώμη άλλων, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι ένα θέμα που κυριαρχεί στην καθημερινότητα πολλών ανθρώπων είτε ως αποτέλεσμα διαξιφισμών είτε ως ανάγκη και μάλιστα ζωτικής και υπαρξιακής σημασίας για κάποιους άλλους. Δεν είναι λίγοι οι συνάνθρωποί μας, οι οποίοι αντιμετωπίζουν λόγω κάποιων ιδιαιτεροτήτων τους δυσχέρειες σε πολλούς τομείς της ζωής τους και ενίοτε η μη «ορθή» ή η «ανεπαρκής» απόδοσή τους αποτελούν τροχοπέδη σε όλες τους τις κοινωνικές και γενικότερα ανθρώπινες δραστηριότητές τους.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν τον νέο στόχο της κοινωνίας και μια πίστη σε ιδέες χωρίς απαραίτητα σαφή πολιτικό προσανατολισμό κάθε φορά! Έχουν, όμως, τη δυναμική και γι’ αυτό είναι για έναν παραπάνω λόγο αξιωματικά σεβαστά. Πολλοί είναι εκείνοι που τα υπερασπίζονται σε κάθε γωνιά της Γης, όπου υπάρχουν καταπιεσμένοι πληθυσμοί ή ομάδες ανθρώπων που ταλαιπωρούνται από τυραννικά καθεστώτα και δίνουν συνεχώς αγώνες ενάντια σε κάθε είδους και κάθε μορφής βίαιη καταπίεση. Σαφώς και δεν πρέπει να αποσιωπήσουμε το γεγονός ότι σε κάθε αλλαγή καθεστώτος, όπου κι αν αυτή πραγματοποιήθηκε, οι ομάδες που διεκδικούσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα υπήρξαν σπόρος που συνέβαλε αποφασιστικά στην επερχόμενη αλλαγή και πάνω τους ήταν δομημένη η σκέψη και η ελπίδα για μια εντελώς νέα και ριζικά εναλλακτική οργάνωση της κοινωνίας.

Πέρα από τη νομική μορφή που έχουν πάρει, άσχετα αν ισχύουν ή όχι σε κάποια κράτη, αν έχουν επικυρωθεί από τις τοπικές κρατικές αρχές ή οι κοινωνίες που τα έχουν εντάξει στο Δίκαιό τους έχουν το ανάλογο ποιοτικό και πολιτισμικό επίπεδο για να τα υποστηρίξουν και στην καθημερινότητά τους, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι ένα οικουμενικό και πανανθρώπινο ζητούμενο που είναι πάνω από εποχές, πολιτισμούς, ιδεολογίες και πολιτικά συστήματα. Γι’ αυτό είναι και θα είναι συνεχώς επίκαιρα ένεκα της αναγκαιότητάς τους αλλά και γιατί αφορούν όλους τους ανθρώπους απανταχού της Γης.

Είναι εύκολα κατανοητό πως σήμερα με τις όλο και αυξανόμενες μετακινήσεις πληθυσμών από τον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο προς τα πιο εξελιγμένα κράτη της Δύσης λόγω πολέμων, καταστροφών του περιβάλλοντος και φτώχειας, η επικαιροποίηση του διαλόγου για τα ανθρώπινα δικαιώματα έχει αναθερμανθεί! Η κλασική παιδεία των αρχαίων Ελλήνων και οι ιδέες της δημοκρατίας και της ισοπολιτείας, εκτός των αρχών της πλειοψηφίας, πολύ σοφά προϋπέθεταν και την αρετή και το φρόνημα των πολιτών απέναντι στους συμπολίτες τους και στην κοινότητα. Με τη λογική αυτή απέκοπταν τις συμπεριφορές και τις στρατηγικές ανθρώπων που προσδοκούσαν το μεγαλύτερο δυνατό όφελος για τους εαυτούς τους και τις ανάγκες τους, αδιαφορώντας, όμως, για τις συνέπειες αυτών πάνω στον συνάνθρωπό τους. Γιατί, έτσι διαρρηγνύεται ο συνεκτικός κοινωνικός δεσμός της κοινότητας και αυτό που απομένει είναι μονάχα τα καθήκοντα κι όχι τα δικαιώματα.

Μπορούμε κατά έναν τρόπο να λογαριάσουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα σαν έναν οικουμενικό μύθο που εκπορεύεται απ’ τα βάθη των αιώνων του ανθρώπου πάνω στη Γη και αποτελούν αδιαπραγμάτευτες σταθερές που έχουν ως σημείο αναφοράς τον άνθρωπο. Αυτός ο οικουμενικός τους χαρακτήρας σε μια, θα λέγαμε, παγκόσμια έννομη τάξη είναι συμβατός και διεκδικήσιμος από όλους τους πολιτισμούς, όλους τους τρόπους ζωής και οργάνωσης της κοινωνίας και από εκεί απολαμβάνει και τον πανανθρώπινο χαρακτήρα του και την ιδιαίτερη βαρύτητα. Είναι πολύ διαφορετικό ένας ιδιώτης να επιθυμεί την εκπλήρωση των ζητουμένων του και των ικανοποιήσεων του, έστω κι αν αυτές είναι μειονοτικές σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό, αδιαφορώντας για τον διπλανό του και χωρίς καμιά αναφορά και ενδιαφέρον για το γενικό καλό! Και αυτό, γιατί σε αυτήν την περίπτωση ο ιδιώτης δεν ενδιαφέρεται καθόλου για την εκπλήρωση όλων των δικαιωμάτων από όλους τους ανθρώπους αλλά τα κίνητρά του είναι μονάχα ιδιοτελή και μόνο για να ικανοποιήσει τα δικά του θέλω και κίνητρα. Οι υπερασπιστές και οι θεματοφύλακες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όμως, δεν ενδιαφέρονται απλά για την ευόδωση των δικών τους προσδοκιών αλλά για την κατοχύρωση των δικαιωμάτων όλων των ανθρώπων και το αναμενόμενο από αυτά κοινωνικό καλό, ακόμη και σε περίπτωση που μπορεί να μην συμφωνεί ως μονάδα, ως πολίτης σε κάποια από αυτά. Ο σεβασμός προς τον συμπολίτη του και η ευχέρειά του να έχει πρόσβαση στα δικαιώματα που θα τον διευκολύνουν στις ανάγκες του είναι υπεράνω των προσωπικών του θέσεων και υποτάσσονται δημιουργικά και ανθρωποκεντρικά στο καλό της κοινότητας! Γιατί μονάχα με το σκεπτικό της ικανοποίησης των ζητουμένων του ιδιώτη που δεν τον αφορά το κοινωνικό σύνολο, οι δημοκρατίες θα λειτουργούν τρόπον τινά σαν τις αγορές -προσφορά και ζήτηση- και θα μεταχειρίζεται τους πολίτες εν είδει πελατών και τους πολιτικούς σαν επιχειρηματίες χωρίς καμιά υποχρέωση απέναντι στο κοινωνικό καλό παρά μόνο την ικανοποίηση αναγκών χωρίς αναφορές στο γενικό και οικουμενικό σύνολο.

Τα κράτη δεσμεύονται μεταξύ τους σε ένα κοινωνικό συμβόλαιο που θα τηρεί και θα προστατεύει τα δικαιώματα των πολιτών στο εσωτερικό τους και ταυτόχρονα θα αναγνωρίζει την ύπαρξη και τη δικαιοδοσία των διεθνών οργανισμών κρατώντας παράλληλα την εθνική τους κυριαρχία. Βέβαια, με τις επιθετικές επεμβάσεις που έχουν γίνει από τα πλέον ισχυρά κράτη στο όνομα κάποιων τέτοιων δικαιωμάτων φανερώνεται μια εξόφθαλμη αντιφατική διαδικασία, μιας και κάποια κράτη έκαναν τις δικές τους προτεραιότητες και συμφέροντα να φαίνονται σαν τάχα οικουμενική μέριμνα για τα δικαιώματα άλλων για τους οποίους φυσικά δεν νοιάζονται ούτε κατά διάνοια. Γι’ αυτό και πολύ ορθά έχει επισημανθεί από φιλοσόφους και απασχολούμενους με τα περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων πως κανείς άνθρωπος και καμιά κοινωνία δεν κερδίζουν την ελευθερία τους και τα δικαιώματά τους μέσω ξένων επεμβάσεων και τίποτα δεν τους χαρίζεται σαν δώρο από ξένες δυνάμεις παρά μόνο όταν μόνοι τους τα διεκδικήσουν.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν εκφράζουν ούτε απόλυτες αρχές ούτε ιερά και απαραβίαστα όρια. Είναι απλά μια πανανθρώπινη γλώσσα στην οποία λίγο-πολύ συμφώνησαν όλες οι κοινωνίες και οι άνθρωποι που τις αποτελούν για να μπορούν να λύνουν τις διαφορές τους και τις διαφωνίες τους χωρίς συγκρούσεις αλλά με τη συνεννόηση και δια του λόγου και της πειθούς να υπερασπίζονται τις ελευθερίες και την αυτονομία τους.

Όσον αφορά στα άτομα, τα ανθρώπινα δικαιώματα σηματοδοτούν την αυτοδιαχείρισή τους χωρίς να υποδουλώνονται και να διώκονται από καταπιέσεις πολλών ειδών, όπως των θρησκειών, των κρατών και των οικογενειών. Εμείς, βέβαια, ως πολίτες αυτού του συγκεκριμένου κράτους, δεν μπορούμε να σκεφτούμε στον μέγιστο βαθμό τι μπορεί να σημαίνει αυτή η πανανθρώπινη αξίωση αλλά μπορούμε μόνο να σκεφτούμε τη σημασία τους, τη δύναμη που παίρνουν και την ωφελιμότητα που αποκτούν για τους απάτριδες, τους πρόσφυγες, τους μειονοτικούς, τους μετανάστες, τους πολιτικά διωκόμενους και γενικά όλους αυτούς που οι ζωές τους και οι συνθήκες τους οδήγησαν στα όρια της νομιμότητας.

Επιδίωξή μας είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα να μπορούν να αποτελούν ένα κοινό πλαίσιο και ένα σύνολο αναφορών, ώστε να λύνουν συγκρούσεις και αντιρρήσεις, να εξομαλύνουν διαφορετικές στάσεις ανάμεσα στις πλευρές που έχουν διαφορές και κυρίως να θέτουν σαφή και ευδιάκριτα όρια πέραν των οποίων οι προσβολές των δικαιωμάτων δεν θα γίνονται ανεκτές, θα χαρακτηρίζονται απάνθρωπες και θα στηλιτεύονται ως παραδείγματα αποφυγής και ντροπής για τους λαούς που τα αποδέχονται, τα ανέχονται και τα διατηρούν!

Κάθε χρόνο όλο και νέες διατάξεις διεθνών κειμένων προστίθενται στα εθνικά συντάγματα και τα διεθνή κείμενα εμπλουτίζονται δείχνοντας με αυτόν τον τρόπο πως υπάρχουν πολλές ακόμη ανάγκες και εκφράσεις που δεν τις έχουμε συμπεριλάβει στο Δίκαιό μας, το οποίο θέλουμε να δομήσουμε και να διορθώσουμε όπου χρειάζεται κατά τέτοιο τρόπο, έτσι ώστε η επιδίωξή μας να είναι μια πανανθρώπινη πορεία ως πολίτες του κόσμου! Να αποτελέσουν, δηλαδή, σιγά-σιγά μια κοινά αποδεκτή γλώσσα στην οποία όλοι είμαστε σύμφωνοι και θα οφείλουμε να σεβόμαστε άσχετα της θέσης μας κάθε φορά, του «ισχυρού» ή του «αδύναμου και κυνηγημένου». Άλλωστε αυτά εύκολα εναλλάσσονται!

Τα ανθρώπινα δικαιώματα σηματοδοτούν μια νέα ουτοπία, ένα είδος κοινωνικού ανθρωπισμού στον οποίο οφείλουμε να συμμετέχουμε και να αφοσιωθούμε για να καταφέρουμε να νιώσουμε επιτέλους όλοι άνετα στο κοινό μας σπίτι, το παγκόσμιο σπίτι που ανήκει σε όλους μας και όλοι πρέπει να χωράμε σε αυτό! Μονάχα όταν δεν θα εξαιρείται κανένας από αυτήν την πανανθρώπινη πορεία θα μπορούμε να είμαστε ευχαριστημένοι από την αποτελεσματικότητά μας και τη δράση μας στα ανθρώπινα δικαιώματα, κάνοντάς τα μια στέρεη και εδραία βάση των πολιτισμών και των κοινωνιών απανταχού της Γης!


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Αριστοτέλης (2009). ​Αθηναίων Πολιτεία​. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος.

​Δουζίνας, Κ. (2006). Το τέλος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αθήνα: Παπαζήσης.

Wellmer, Α. (2001). Η ελευθερία στον νεωτερικό κόσμο: Για μια ερμηνευτική του δημοκρατικού πολιτισμού. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Manent, P. (2005). Απλά μαθήματα πολιτικής φιλοσοφίας. Αθήνα: Πόλις.

Taguieff, P.-A. (2002). Παγκοσμιοποίηση και δημοκρατία. Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.