Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Πώς αποκτούμε την πλεονεξία και πώς αυτή είναι σύμφωνη με τα σημερινά ήθη; Θα επιχειρήσω μια ολόπλευρη και ολοκληρωμένη, βήμα προς βήμα στοιχειοθετημένη λογική για να αναλύσω για ποιο λόγο έχουμε οδηγηθεί να θεωρούμε την υπερκατανάλωση σαν το ύψιστο αγαθό, σαν τη μεγαλύτερη θεότητα.

Οι πρόγονοί μας, οι προηγούμενες γενιές, τουλάχιστον μια ή δύο προηγούμενες, θεωρούσαν την αποταμίευση και την ολιγάρκεια στη ζωή μεγάλες αρετές. Όλοι μπορούμε να θυμηθούμε και οι μικρότεροι να πληροφορηθούν πως για παράδειγμα οι ηλεκτρικές συσκευές και το αυτοκίνητο αγοράζονταν μια φορά στη ζωή των ανθρώπων. Επίσης, το έφεραν βαρέως ηθικά να πετάξουν ακόμη και μια μπουκιά ψωμί ή ακόμα μίση μερίδα φαγητό. Το μόνο σίγουρο ήταν ότι κατανάλωναν πολύ λιγότερα από εμάς δίχως να είναι σε καμιά περίπτωση λιγότερο ευτυχισμένοι.

Και μιας και στην προηγούμενη δεκαετία ζήσαμε μια εποχή έντονης ευμάρειας και υπερβάλλουσας κατανάλωσης λίγο-πολύ όλοι έχουμε εθιστεί σε αυτό που λέμε μανία κατανάλωσης -οι Άγγλοι το αποκαλούν shopaholic κατά το alcoholic– και όλοι αναφέρονται στον καταναλωτισμό με ορούς οργασμού!

Την δεκαετία του ενενήντα η αλήθεια είναι ότι τα χρήματα δεν ήταν δυσεύρετα όπως σήμερα και οι μισθοί των περισσότερων κάθε άλλο παρά απέτρεπαν τα περιττά, τουναντίον επέτρεπαν στον καθένα μας να υπερβάλλει σε έξοδα και να κάνει το κάτι παραπάνω! Ομολογουμένως τότε είδαμε για πρώτη φορά συμπεριφορές ασύδοτης και παράλογης ακόμη και παρανοϊκής υπερκατανάλωσης και αλόγιστης σπατάλης χρημάτων, συνοδευόμενη από ένα είδος «μικρομεγαλισμού» και όψιμου αστισμού. Η καθημερινότητα κυλούσε με την αλληλοεπίδειξη του πλούτου, του καινούργιου αποκτήματος, που σε καμιά περίπτωση δεν υπήρξε απαραίτητο. Ήταν όμως φανερά προσδιοριστικό του επιθυμητού κοινωνικού στάτους που κάποιος κατακτούσε ή τουλάχιστον προσπαθούσε και το καταναλώνειν ήταν το ιδανικό διαβατήριο! Η αφθονία των μεγάλων σουπερμάρκετ που αντικατέστησαν τα μικρά και φιλικά μπακάλικα της γειτονιάς και οι τεράστιες ηλεκτραγορές και τα πολυκαταστήματα τύπου mall μας παρακινούσαν να αγοράσουμε το επόμενο μοντέλο, το καλύτερο, το αναβαθμισμένο, που ταυτόχρονα αναβάθμιζε και την κοινωνική μας καταξίωση.

Ναι, υπήρξε αυτή η χώρα με την ύψιστη κατάρα της εποχής που ακουγόταν ευρέως να είναι το «να σου καεί το βίντεο», αφού ήταν το αντικείμενο που για μια περίοδο χώριζε τους πετυχημένους από τους λιγότερο επιτυχημένους. Όλες οι οικογένειες μπήκαν σε αυτόν τον χορό δίχως καλά-καλά να το καταλάβουν και οι ίδιες.

Το καταναλωτικό ήθος –καταναλώνω άρα υπάρχω– είναι πλέον γεγονός και στη σύγχρονη ζωή. Κατά την άποψη μου, όχι μόνο αυτό άλλαξε πολλά από τα ήθη των ανθρώπων, αλλά τα διαμόρφωσε και τα παραποίησε αλλοτριώνοντας μαζί θεσμούς, έθιμα, τελετές και δραστηριότητες των ανθρώπων, που χρόνια πριν είχαν θεσπιστεί και παγιωθεί σε άλλες βάσεις πιο πνευματικές και πιο εσωτερικές. Έτσι οι γάμοι και οι βαπτίσεις έχουν γίνει πασαρέλα των συγγενών και φίλων με τα πιο ακριβά και καινούργια ενδύματα και κανείς δεν διανοείται να φορέσει το ίδιο ρούχο σε παραπάνω της μιας εκδήλωσης, αφού θα σχολιαστεί ποικιλοτρόπως και κακοβούλως. Ακόμη κι οι καλοκαιρινές διακοπές, από την αναζήτηση της χαράς της ξεκούρασης στη θάλασσα έχουν καταντήσει ένας πλειστηριασμός για το πιο ακριβό κατάλυμα και ανταγωνισμός για το ποιος θα βρεθεί στο πιο μοδάτο  νησί.

Σε ό,τι αφορά την διατροφή, εκεί ο υπερκαταναλωτισμός έχει όχι απλά επικρατήσει με την πλειάδα εκπομπών που έχουν δυσανάλογα πολλαπλασιαστεί σε περιόδους κρίσης αλλά η αξία του φαγητού έχει αναδειχθεί σε life style. Με επίφαση την αξία του φαγητού έχουν στηθεί και άλλες βιομηχανίες όπως του αδυνατίσματος, των γυμναστηρίων και του κάθε είδους καλλωπισμού, μιας και έχουμε συνηθίσει να τρώμε με τέτοια λαιμαργία λες και δεν θα ξαναφάμε αύριο.

Όλος αυτός ο καταναλωτικός παροξυσμός σαφέστατα και έχει κουμπώσει με επιστημονικό τρόπο και το μάρκετινγκ σε όλες τις πρώην θρησκευτικές εορτές, στις οποίες χάθηκε κάθε ευλάβεια για όποιους την είχαν με αποτέλεσμα να έχει μεταλλαχτεί σε ένα όργιο και μια αφορμή για κατανάλωση. Έχουν ανακαλυφθεί μέχρι και ψευτογιορτές όπως αυτή του Αγίου Βαλεντίνου για να ικανοποιηθούν τα καταναλωτικά μας ένστικτα. Το λυπηρό εδώ είναι ότι πέρα από την άρση των θρησκευτικών νοημάτων και της επιβεβλημένης ανταλλαγής δώρων στις γιορτές αυτές όχι μόνο τρώμε αλλά χάνουμε και κάμποσους ανθρώπους από την υπερβολική κατανάλωση φαγητού. Κυρίως όμως πετάμε πολύ φαγητό που θα μπορούσε άνετα να ταΐσει όλο τον ανθρώπινο πληθυσμό ανά τη Γη που λιμοκτονεί…

Η κατανάλωση στις σημερινές κοινωνίες προκαλεί ευδαιμονία, κάνει τους ανθρώπους να νιώθουν ευτυχισμένοι, όχι όμως και να είναι! Ξοδεύουμε για να μην νιώθουμε κατάθλιψη, για να ανέβουμε ψυχολογικά. Και ξοδεύουμε άσκοπα, αφού δεν είναι πραγματικές οι ανάγκες μας, αλλά πραγματικό είναι το κενό που νιώθουμε και σχεδόν ημιπαράφρονα προσπαθούμε να καλύψουμε! Σήμερα δουλεύουμε για φθηνά μεροκάματα και με πολύ μόχθο για να αλλάξουμε το κινητό μας με ένα πιο καινούργιο.

Στην πραγματικότητα είναι ένας φαύλος κύκλος. Δουλεύουμε με φρενήρεις ρυθμούς και ό,τι βγάζουμε το σκορπίζουμε με πάθος στον λίγο χρόνο που μας μένει ελεύθερος. Και αντίστροφα, για να καταναλώσουμε όσο το δυνατόν περισσότερα, δουλεύουμε πολύ περισσότερες ώρες, με αποτέλεσμα να χάνουμε σημαντικές στιγμές από τη ζωή μας!

Δίχως όλα τα προϊόντα του καταναλωτισμού δεν μπορούμε ούτε για μια μέρα να υπάρξουμε. Δεν θα το αντέξουμε, γιατί αυτά τα πράγματα που αγοράζουμε στην πραγματικότητα έχουν αντικαταστήσει τις σχέσεις, τις φιλίες μας, την ιδεολογία μας, τη θρησκεία μας, τα όνειρά μας! Το νόημα στη ζωή το ορίζει η δυνατότητά μας να καταναλώνουμε, ακόμη και με δανεικά χρήματα που δεν θα μπορέσουμε να αποπληρώσουμε. Νιώθουμε την κατανάλωση σαν ναρκωτικό, που όσο το γευόμαστε τόσο πιο πολύ το αποζητούμε.

Βέβαια όλο αυτό το σύστημα μπορεί απλά μέσα σε δυο μέρες να πέσει και αυτή είναι η δύναμή μας, αρκεί να μην καταναλώσουμε απολύτως τίποτα για δυο μέρες! Έχουμε όμως απολέσει την ιδιότητα του πολίτη και είμαστε μόνο καταναλωτές και χρήστες υπηρεσιών, ο καπιταλισμός είναι πλέον θεματοφύλακας των πλαστικών και ανούσιων αναγκών μας! Είναι πλέον μια νέα παγκόσμια θρησκεία σε τέτοιο σημείο, που κάποιοι περιγράφουν τον παράδεισο ως τον τόπο που θα μπορούν να καταναλώνουν τα πάντα, έναν καταναλωτικό παράδεισο!


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Reith, G. (2004). Consumption and its discontents: Addiction, identity and the problems of freedom. The British journal of sociology55(2), 283-300.

Alexander, B. (2010). The globalization of addiction: A study in poverty of the spirit. Oxford University Press.

Τσιγκάκου, Μ. Richard Sennett, The culture of the new capitalism. Επιστήμη και Κοινωνία: Επιθεώρηση Πολιτικής και Ηθικής Θεωρίας24, 166-170.

Bauman, Z. (2004). Work, consumerism and the new poor. McGraw-Hill Education (UK).

Miles, S. (1998). Consumerism: as a way of life. Sage.