Άρθρο: Μάνθος Μυριούνης
Ψυχολόγος/Ψυχοθεραπευτής

Επιμέλεια: Στέλλα Πυρένη
Φιλόλογος


Τούτες οι λέξεις γράφονται με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου στην Εκπαίδευση, την οποία ο Διεθνής Οργανισμός για το θέατρο στην Εκπαίδευση IDEA – International Drama and Theatre and Education Association έχει ορίσει από το 2008 να εορτάζεται την 27η Νοεμβρίου (IDEA day). Στο πλαίσιο αυτού του εορτασμού καλεί τους συμμετέχοντες αλλά και όλους όσοι εμπλέκονται με το θέατρο, το εκπαιδευτικό δράμα, το θεατρικό παιχνίδι ή με οποιαδήποτε διαδικασία τυπικής ή μη τυπικής εκπαίδευσης να δημιουργήσουν και να λάβουν μέρος σε εκδηλώσεις, παραστάσεις, επιμορφωτικές συναντήσεις, παρεμβάσεις σε σχολεία κ.ά..

Στην Ελλάδα τις εκδηλώσεις συντονίζει και προωθεί το Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση. Έτσι φέτος, όπως και κάθε χρόνο την 27η Νοέμβρη, το Π.Δ.Γ.Τ.Θ.Σ.Ε.* μας καλεί όλους να αναλάβουμε πρωτοβουλίες σε σχολεία, πανεπιστήμια, θέατρα και δημόσιους χώρους που θα τονίζουν την πολύμορφη σημασία του θεάτρου στην εκπαίδευση, με σκοπό τη διάδοση της ανθρωπιστικής παιδείας, τη διασφάλιση της ειρήνης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλο τον κόσμο και, ειδικότερα, τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των παιδιών και των νέων των περιθωριοποιημένων κοινοτήτων και των λαών που απειλούνται από τη βία, τον ρατσισμό και τον πόλεμο.

Το Π.Δ.Γ.Τ.Θ.Σ.Ε. υποστηρίζει πως το θέατρο είναι ανάγκη να υπάρχει με τριπλό ρόλο στην εκπαίδευση: ως μορφή τέχνης, ως εργαλείο μάθησης αλλά και ως μέσο κοινωνικής παρέμβασης. Αυτές οι διαφορετικές πλευρές αλληλοσυνδέονται, αλληλοτροφοδοτούνται αλλά και συνυπηρετούν ένα κοινό όραμα: Μια παιδεία που θα συμβάλλει στην καλλιέργεια δημιουργικών ανθρώπων, οι οποίοι θα μπορούν να είναι ευαισθητοποιημένοι στα σημεία των καιρών, θα έχουν την ενσυναίσθησή τους ανεπτυγμένη και θα  εξελίσσουν διαρκώς τον εαυτό τους συμβιώνοντας έτσι αρμονικά με τους υπόλοιπους ανθρώπους σε όποιο περιβάλλον κι αν βρεθούν.

Για φέτος, το 2018, οι δράσεις για την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου στην Εκπαίδευση έχουν τίτλο: «Θέατρο και παραστατικές τέχνες στην εκπαίδευση: ουτοπία ή αναγκαιότητα;»  και φυσικά συνδέονται με το επακόλουθο ερώτημα: «Η εδραίωση του θεάτρου στην εκπαίδευση αποτελεί ουτοπία ή αναγνωρίζεται ως ανάγκη για την οποία οφείλουμε να εργαστούμε από κοινού, ώστε να γίνει πραγματικότητα;» Μέλη και συνεργάτες του Π.Δ.Τ.Θ.Σ.Ε. θα παρουσιάσουν σε διάφορες πόλεις και με ελεύθερη είσοδο βιωματικά εργαστήρια, ημερίδες και συζητήσεις με εκπαιδευτικούς καθώς και δραστηριότητες για παιδιά και νέους.

Προσωπικά σε συζητήσεις που έχω κάνει κατά καιρούς με εκπαιδευτικούς, τόσο παλαιότερους όσο και πιο νέους, και ανιχνεύοντας τρόπους  και παιδαγωγικές συνταγές που να οδηγούν τους μαθητές στο να είναι περισσότερο ομαδικοί και συνεργατικοί αλλά και ταυτόχρονα πειθαρχημένοι, έχω καταλήξει στο συμπέρασμα πως πολύ δύσκολα προκρίνεται ως προς την επίτευξη αυτών των σκοπών η σχολική αίθουσα. Κι αυτό γιατί με την προκαθορισμένη ύλη και την περιοριστικότητα του αναλυτικού προγράμματος αμβλύνονται δραματικά  τα παιδαγωγικά αποτελέσματα και μειώνονται οι πιθανότητες επίτευξης αυτών των στόχων. Εδώ βέβαια παρεμβαίνει και ο ανθρώπινος παράγοντας, καθώς το ταλέντο και ο ζήλος σε συνδυασμό με τη θέληση του κάθε εκπαιδευτικού, στον οποίο παρέχονται κάποια «παιδαγωγικά εργαλεία», θα μπορούσαν να διευρύνουν συμπεριφορές και να διαμορφώσουν αξίες στα παιδιά που θα έχουν ισχυρά θετική σηματοδότηση και θα ιεραρχούνται ψηλά σε ηθικό επίπεδο στον σύγχρονο, πολύπλοκο κόσμο μας.

Λόγω της εκπαίδευσής μου στο ψυχόδραμα και το θεατρικό παιχνίδι, δεν μπορώ να σκεφτώ πιο κατάλληλη  και πιο εμβριθή παιδαγωγική μέθοδο από το θέατρο. Οι αρχαίοι Έλληνες με την πλούσια συνεισφορά τους σε αυτό, αφού πρώτοι είχαν συλλάβει την αξία του, μιας και το θεωρούσαν «το σχολείο του λαού» και γι’ αυτό φρόντιζαν να μπορούν να ωφελούνται όλοι ανεξαιρέτως οι κάτοικοι, ακόμη και οι άποροι για τους οποίους προβλεπόταν ειδική μέριμνα, μας διαβεβαιώνουν  για τις ευεργετικές του επιπτώσεις στη ζωή μικρών και μεγάλων!

Θαρρώ πως στη σημερινή κρίσιμη κατάσταση, όπου ο ρόλος του πολίτη θα πρέπει να είναι όσο ποτέ άλλοτε ουσιαστικός και αναγκαίος, το θέατρο μπορεί να εξυπηρετήσει αυτές τις προτεραιότητες. Με τις βιωματικές τεχνικές και προσεγγίσεις το θέατρο μπορεί να διαμορφώσει τις συνθήκες εκείνες τις ικανές προς την ευαισθητοποίηση των εκπαιδευτικών και των μαθητών σε ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να τους ενθαρρύνει να ενεργοποιηθούν πιο δυναμικά ως πολίτες και όχι απλά να υπάρχουν σαν χρήστες υπηρεσιών και καταναλωτές πραγμάτων. Να διεκδικήσουν και να κερδίσουν έναν πιο ενεργό ρόλο για όλα αυτά που επιχειρούνται να γίνουν για αυτούς, χωρίς αυτούς!

Ας δούμε, όμως, πώς το θέατρο και το δράμα στην εκπαίδευση αποκτά εκείνη την δυναμική αλληλεπίδραση ως παιδαγωγικό εργαλείο, που θα χαρίσει στα παιδιά και αρχές για τη ζωή αλλά και μαθησιακά αντικείμενα απαραίτητα για την ολοκληρωμένη εκπαίδευσή τους. Καταρχήν και εξ ορισμού το θέατρο αποτελεί μια εναλλακτική μορφή επικοινωνίας και έκφρασης, πράγμα που διευκολύνει τη συμμετοχικότητα όλων, ανεξαιρέτως της απόδοσής τους ως μαθητές, μιας και δεν είναι αποστειρωμένο και αποκομμένο από τον έξω κόσμο. Η αλληλεπιδραστική και διαλογική παιδαγωγική του θεάτρου με την πρακτική ελευθερίας και ανταλλαγής απόψεων δημιουργεί και κυρίως προωθεί βιώματα μέσω της θεατρικής παράστασης δημοκρατίας, ισότητας και δικαιοσύνης. Και μάλιστα κατά τέτοιο τρόπο, που, παρά τον ατομικισμό που χαρακτηρίζει ενίοτε τις κοινωνίες και τις εποχές μας, διδάσκει συνεργασίες μεταξύ των παιδιών και αγωγή ενσωμάτωσης και συμμετρικότητας όλων με παιγνιώδεις τρόπους που αφομοιώνονται ευκολότερα από τα παιδιά.

Έτσι, μπορούμε να σκεφτούμε τη θεατρική παράσταση σαν μια αλυσίδα που κανένας της κρίκος δεν πρέπει να σπάσει, γιατί αυτό θα είναι επιζήμιο για όλους. Αναγκαστικά τα «εγώ» υποχωρούν για την επιτυχία του «εμείς» και ταυτόχρονα φανερώνεται η ανάγκη της συνεργασίας δίχως περιορισμούς και ανεξαρτήτως διαφορετικοτήτων, αφού το επιθυμητό και προσδοκώμενο αποτέλεσμα καθώς και η αναγκαιότητά του δεν αφήνουν τέτοια περιθώρια και είναι κοινά για όλους. Υποχρεούμαστε, άρα, να συνδράμουμε στην επιτυχία του καθενός ξεχωριστά για χάρη του γενικού και του δικού μας καλού.

Το να μπορείς να είσαι συνεπής και ευσυνείδητος άνθρωπος για χάρη ενός κοινού στόχου αποδίδει τελικά και στον εαυτό σου πολλά ευεργετήματα που περνάνε μέσα από την επιτυχία της συλλογικότητας, η οποία είναι όχι μόνο απαραίτητη αλλά και το ζητούμενο σε ένα συλλογικό δρώμενο. Για να στεφεί με επιτυχία μια θεατρική παράσταση κανείς δεν μπορεί να μείνει πίσω ή να αγνοηθεί, γιατί όλοι μαζί θα έχουν μερίδιο και από όλους συναρτάται η στόχευση στο επιθυμητό αποτέλεσμα.

Η δράση, η αλληλεπίδραση, η συνεργασία, η λεκτική και σωματική επικοινωνία άλλοτε σε ζευγάρια άλλοτε σε μικρές ομάδες ή και στο σύνολο δημιουργούν αναστοχασμούς και καταστρώνουν επανασχεδιασμούς των παγιωμένων και στείρων στάσεών μας που μέχρι τώρα υιοθετούσαμε. Μέσα σε αυτή την δυναμική διαδικασία το θέατρο και το δράμα ενεργοποιούν και την κριτική σκέψη των παιδιών και, χρησιμοποιώντας τα εργαλεία του με τον κατάλληλο τρόπο, αυξάνουν τις επιδόσεις τους τόσο στον γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο, τον οποίο τώρα προσεγγίζουν με ιδιαίτερη άνεση και αυτοπεποίθηση.

Ταυτόχρονα μπορούν να επικοινωνούν πιο εύκολα με νοήματα και να εκμεταλλεύονται την άνεσή τους στη γλώσσα του σώματος και την κίνησή τους στον χώρο. Με τη θεατρική αγωγή μπορούν πλέον να παραστούν, να αναπαριστούν και να αναλύουν μέσω της απόκρισής τους τις διάφορες θεατρικές φόρμες. Με τον τρόπο αυτό, είναι σε θέση να γνωρίζουν και να κατανοούν σε βάθος την πολιτισμική τους κληρονομιά και γλώσσα, πράγμα που τους βοηθάει αποφασιστικά, ώστε να εκτιμούν σωστά και ουσιαστικά και συγχρόνως να αντλούν από αυτά έμπνευση για να διερευνήσουν νέες συμπεριφορές, στάσεις και αξίες στον σύγχρονο κόσμο.

Στη δραματική τέχνη και το θεατρικό δρώμενο μέσα από τους κοινωνικούς ρόλους που παίρνουν οι μαθητές ενδυναμώνουν την αυτάρκειά τους, την  εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και την κατανόηση στο διαφορετικό. Με την παρέμβαση της ομάδας και του υπεύθυνου παιδαγωγού/θεατροπαιδαγωγού οδηγούνται σε επάρκεια της αυτοεκτίμησής τους και πλουτίζουν τις προσδοκίες που έχουν από τον εαυτό τους, μιας και βελτιώνουν αισθητά την αντίληψη που έχουν για τις ικανότητές τους. Και όλα αυτά με τρόπο δημιουργικό, ομαδικό, βιωματικό, συνεργατικό και κυρίως άμεσο και αποτελεσματικό.

Είναι δεδομένο ότι το αστικοποιημένο παιδί είναι πολύ σκληρά εργαζόμενο, όπως και οι γονείς του, και καθημερινά ακολουθεί ένα πολύ βαρύ κι εν πολλοίς ανελαστικό και με λιγοστές ευκαιρίες να εκτονωθεί κατά την διάρκεια της ημέρας πρόγραμμα και να «αναπνεύσει» λιγάκι από τις επαναλαμβανόμενες υποχρεώσεις του. Στο θέατρο του δίνεται η ευκαιρία και η δυνατότητα να αποδράσει από τους στενούς και αγχωτικούς αυτούς ρόλους και να «ταξιδέψει» στον χρόνο και στον χώρο, να αναμετρηθεί με τον εαυτό του και να «επιμηκύνει» τις διαστάσεις του με τις οποίες αντιλαμβάνεται τον κόσμο γύρω του. Στο παίξιμο μιας θεατρικής παράστασης μπορεί να «τσαλακωθεί», να «γρατσουνιστεί» και να «ξεχειλώσει» τον εαυτό του από τους ασφυκτικούς ρόλους που έχει επωμιστεί. Μαθαίνει να ξεπερνά τις αντοχές του, να δοκιμάσει τα όριά του  αλλά και να δοκιμαστεί παρά τους όποιους ενδοιασμούς του στη βάσανο και την εμπειρία της αυτοέκθεσής του.

Με τις κωδικοποιήσεις και τις αποκωδικοποιήσεις μέσα από το θεατρικό δρώμενο τα παιδιά μοιάζουν σαν μια ορχήστρα συναισθημάτων που ενεργοποιείται μέσα στην  ψυχή τους. Διεγείρεται το μυαλό τους, το σώμα τους, η κίνησή τους η φυσική και η συναισθηματική. Με την ενεργό συμμετοχή τους τα παιδιά ασκούνται στο να συλλαμβάνουν άμεσα και ενεργητικά τα κρυμμένα νοήματα, να βλέπουν κάτω από την επιφάνεια των λέξεων και των λόγων και πολλές φορές να διακρίνουν την ασυνέπεια ανάμεσα στα λόγια και τα έργα. Αποκτούν τις δεξιότητες εκείνες και την ευχέρεια στην ανάλυση και την ερμηνεία των γραπτών αποδομώντας και αναδομώντας νοήματα σύμφωνα με τις προθέσεις και τους σκοπούς για τους οποίους παίζουν ή αγωνίζονται να αναδείξουν στη ζωή τους. Μπορούν να αναστοχάζονται τον τρόπο με τον οποίο ορισμένες ιδέες, συναισθήματα και μηνύματα έχουν ασυνείδητα σωματοποιηθεί και μαθαίνουν να εκφράζονται μέσω του σώματός τους και να καταλαβαίνουν όταν αυτό έχει κάτι να τους πει. Σε κάθε περίπτωση κριτικάρουν τις άγονες συμβάσεις και τους τυπολατρικούς συμβολισμούς, παρέχοντάς μας τη φρέσκια, τη σύγχρονη και νεανική τους ματιά!  

Αποκτούν επαφή, δρουν, διαδρούν και εκφράζονται μέσα στην ομάδα. Νοητά μπορούν να μεταμορφώσουν και να μεταφορτώσουν τον εαυτό τους στον χώρο, στον χρόνο και στα γεγονότα. Με την ενεργή τους συμμετοχή να ανταλλάσσει ενέργειες και συναισθήματα με τους υπόλοιπους τον φέρουν να ανήκει μέσα στην ομάδα ως ισότιμο μέλος, κάτι που ευνοείται και από την κυκλική διάταξη της ομάδας στη θεατρική διαδικασία.

Οι στοχευμένες παραστάσεις τα οδηγούν σε επίλυση προβλημάτων και η γενικότερη μάθησή τους βελτιώνεται προς το ποιοτικότερο. Πλήθος αξιοποιήσεων και καλλιέργειας δεξιοτήτων (νοητικών, κοινωνικών, αισθητικών, ηθικών, σωματικών) ενισχύουν την κριτική, τη διεισδυτική, αποκλίνουσα και καλλιτεχνική τους σκέψη και σε συνέργειες με την ομάδα δομούν όλοι μαζί ένα θεατρικό δρώμενο αυτοπροσδιορίζοντας αλλά και αυτοαναγνωρίζοντας ο καθένας από τη θέση του την δυναμική του, από την οποία ο καθένας μπορεί να αποδώσει καλυτέρα και να εκφραστεί διεξοδικότερα. Μεγάλο βήμα προς την αναγνώριση των δυνατοτήτων τους το κατακτούν αποκτώντας ματιά με κατανόηση, αντίληψη και σεβασμό προς τη διαφορετικότητα.

Συμπερασματικά χρησιμοποιώντας το «απρόβλεπτο» των τεχνών στη «δεδομένη» διδακτέα ύλη και δημιουργώντας τα κατάλληλα δρώμενα θα έχουμε στα χέρια μας ένα δυναμικό παιδαγωγικό/εκπαιδευτικό εργαλείο με πολλαπλά οφέλη! Το θέατρο στην εκπαίδευση οφείλει να λογίζεται ως ένα εργαλείο αντιμετώπισης των κοινωνικών ζητημάτων και ως μέθοδος που μέσω της τέχνης προσφέρει πολλές ευκαιρίες για την προώθηση του κοινωνικού μετασχηματισμού!

*Π.Δ.Γ.Τ.Θ.Σ.Ε.: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Αυδή, Α, & Χατζηγεωργίου, Μ. (2007). Η Τέχνη του Δράματος στην Εκπαίδευση. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Γκόβας, Ν. (2002). Για ένα Νεανικό Δημιουργικό Θέατρο. Αθήνα: Μεταίχμιο.         

Wooland, B. (1999). Η Διδασκαλία του Δράματος στο Δημοτικό Σχολείο. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Ackroyd, J. & Boulton, J. (2001). Drama lessons for five to eleven. London: David Fulton Publishers.

Neelands, J. (1995). Structuring Drama Work. In T. Goode (Ed.). Cambridge: University Press.

Heathcote, D. (1991). Dorothy Heathcote Collected Writings on Education and Drama. In O’Neil, C. & Johnson, L. (Eds.). London: Stanley Thornes Ltd.

Γκόβας, Ν., Κατσαρίδου, Μ., Μαυρέας, Δ. (2012). Θέατρο και Εκπαίδευση: δεσμοί αλληλεγγύης. Πρακτικά από την 7η Διεθνή Συνδιάσκεψη. Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση.

Γκόβας, Ν., Ζώνιου, Χ. (επιμ.). (2011). Θεατροπαιδαγωγικά προγράμματα και τεχνικές θεάτρου φόρουμ: Διαφυγές… από κάθε εξάρτηση & Μικρές σκηνές καθημερινής βίας. Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση & Όσμωση.

Αυδή, Α. (επιμ.).  (2007). Το σχολικό θέατρο στη διδακτική πράξη και στη σχολική ζωή. Πρακτικά σεμιναρίου. Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση.