Άρθρο: Μένη Κουτσοσίμου Ψυχολόγος
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας ΜΔΕ στην Κοινωνική Ψυχιατρική-Παιδοψυχιατρική
Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων
Μεταδιδάκτωρ Ιατρικής Παν/μίου Ιωαννίνων στην Ποιότητα Υπηρεσιών 

Επιμέλεια: Πηνελόπη Ζαχαρία
Φιλόλογος


Μια φορά κι έναν καιρό, μια κακιά μάγισσα βρήκε έναν πρίγκιπα και τον μετέτρεψε σε βάτραχο, μέχρι να βρεθεί μια όμορφη πριγκίπισσα να τον φιλήσει, για να λυθούν τα μάγια και να γίνει και πάλι όμορφος κι ελκυστικός…

Η απορία είναι εύλογη… ποια όμορφη πριγκίπισσα θα ένιωθε την ανάγκη να φιλήσει έναν πράσινο, γλοιώδη βάτραχο, ακόμα κι αν αυτός της υποσχόταν πως, μετά το φιλί, θα εμφανιζόταν μπροστά της ο πιο γοητευτικός άντρας της Γης και όλων των βασιλείων; Και κατά δεύτερον… είμαστε σίγουροι ότι όλοι οι άνθρωποι μπορούν ν’ αλλάξουν, ακόμη κι αν τους δείχνεις τον καλό σου εαυτό;

Για να το πάρουμε, όμως, από την αρχή…

Σε πρώτη φάση, ο βάτραχος πρέπει να καταφέρει να τραβήξει την προσοχή και το ενδιαφέρον της όμορφης πριγκίπισσας. Αρκετά δύσκολο, αν σκεφτεί κανείς πως ο «βάτραχος» δεν είναι και το πιο ελκυστικό ζωάκι – και ίσως γι’ αυτόν το λόγο να τον επέλεξε ο εμπνευστής του παραμυθιού και δεν έβαλε στη θέση του, ας πούμε, ένα περήφανο άλογο, ένα ναζιάρη γάτο ή οποιοδήποτε άλλο ζώο θα πετύχαινε με μεγαλύτερη ευκολία την εύνοια της πριγκίπισσας. Έπειτα,  η όμορφη πριγκίπισσα πρέπει να καταφέρει να εντοπίσει στο βάτραχο εκείνα τα στοιχεία που θα την κάνουν να θέλει να τον φιλήσει, και πιθανότατα αυτά τα στοιχεία δεν θα βρίσκονται στην εμφάνισή του αλλά μέσα του!

Και κάπου εδώ αρχίζουν τα δύσκολα…

Επιστρέφοντας λοιπόν στο παρόν, αν ο «βάτραχος» ζούσε στις μέρες μας, οι πιθανότητες που θα είχε να βρει μια όμορφη πριγκίπισσα να τον φιλήσει και να ξαναγίνει πρίγκιπας θα ήταν από ελάχιστες έως μηδαμινές. Γιατί, ναι μεν έχει γεμίσει ο τόπος «όμορφες πριγκίπισσες», αλλά αμφιβάλλω αν καμιά από αυτές θα ήθελε να φιλήσει έναν καλόκαρδο, άσχημο βάτραχο, εκτός βέβαια κι αν ο βάτραχος είχε λεφτά αισθήματα.

Ποιος είναι, εντέλει, ο βάτραχος;

… συμβολίζει την άσχημη, σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου. Οι μεταμορφώσεις και οι αλλαγές φαίνεται να είναι σύμφυτες εκδηλώσεις στη μυητική πορεία των ανθρώπων προς την ολοκλήρωσή τους, μια φυσιολογική αποτύπωση των αναζητήσεων, των προσαρμογών, των νέων αναγκαίων επιχειρούμενων ισορροπιών, των παροδικών αποτυπώσεων και των εν δυνάμει αναδυόμενων ανησυχιών, που καθρεφτίζονται μέσα από περισσότερο ή λιγότερο παγιωμένες ή μη συμπεριφορές και εκφράσεις ατομικές-προσωπικές και συλλογικές- κοινωνικές. Όλα τα προαναφερόμενα γίνονται υποθέσεις υπό διαπραγμάτευση, μέσα από τις συνθέσεις των παραμυθιών του κόσμου, εκεί όπου όλα μπορούν να ειπωθούν κάτω από την ασφαλή σύμβαση της ψευδολογικής συγκατάβασης-συγκατάθεσης, αλλά και του αποστασιοποιημένου «Μια φορά κι έναν καιρό…». Είναι εκπληκτική η ποικιλία των προσφερόμενων παραμυθιακών ιστοριών, από όλες τις γωνιές του κόσμου, που θίγουν τόσα πολλά και με τέτοιον τρόπο ζητήματα.

Τι γίνεται, όμως, αν η ιστορία ακολουθούσε την αντίθετη πορεία;

Αν, δηλαδή, η «όμορφη πριγκίπισσα» έβρισκε στο δρόμο της τον πιο όμορφο, τον πιο γοητευτικό, τον πιο ελκυστικό πρίγκιπα που, εκτός από εκείνη, ήθελαν να φιλήσουν όλες οι πριγκίπισσες της οικουμένης και, μόλις έφτανε η μεγάλη στιγμή και τον φιλούσε, να μετατρεπόταν στον πιο χοντρό, άσχημο κι αντιαισθητικό βάτραχο όλων των βάλτων της Γης; Θα έπρεπε για πάντα να πληρώνει το τίμημα της λάθος επιλογής, εκείνης της λάθος επιλογής που κάνουν πολλές «όμορφες πριγκίπισσες» που βρίσκουν αποκρουστική μια άσχημη εξωτερική εμφάνιση και την απορρίπτουν, ακόμα κι αν μέσα στο βάτραχο κρύβεται όλου του κόσμου η ομορφιά, και προτιμούν το προφανές, βρίσκουν τον πρίγκιπα που δεν του λείπει τίποτα, για να ανακαλύψουν κάπου στην πορεία πως είναι χειρότερο ο βάτραχος να κρύβεται μεσα στον πρίγκιπα παρά ο πρίγκιπας μέσα στο βάτραχο…

Μακάρι τα παραμύθια ν’ ακολουθούσαν αντίστροφη πορεία…

Μόνο οι αληθινοί θα μπορούσαν να επιβιώσουν, οι υπόλοιποι θα αναγκάζονταν να κοιμούνται αγκαλιά με αποκρουστικούς βατράχους που νόμιζαν πως ήταν πρίγκιπες. Το ίδιο, φυσικά, ισχύει και για την κακιά μάγισσα, που θεωρεί ότι έχει τη δύναμη να ξεπλένει την κακία της. Η αυτογελοιοποίηση είναι ό,τι χειρότερο μπορεί να σου συμβεί, κι ακόμη χειρότερο είναι να μην πάρεις είδηση τι πατάτα έκανες… Η ελαφρότητα παρέχει μια μορφή προστασίας σε καιρούς κανονικούς, όταν όμως οι καταστάσεις δυσκολεύουν, οι ελαφρείς είναι οι πρώτοι που αθροίζονται στις απώλειες.

Υπάρχει κάτι το ανείπωτο που αναλαμβάνει να εκφέρει το κάθε παραμύθι
Όλοι έχουμε βιώσει οδύνες: θανάτους, αποχωρισμούς, απαξίωση, ματαιώσεις, λογιών-λογιών απώλειες. Όσο πιο μεγάλη η οδύνη, τόσο πιο δύσκολο να τη βγάλεις στο φως, γι’ αυτό και τη στριμώχνουμε στα βαθιά του ασυνείδητου. Τα παραμύθια, μέσα από τη σύμβαση ότι «θα πούμε ψέματα», μιλάνε για οδυνηρές αλήθειες, δικές μας ή της διπλανής πόρτας, που έχουμε «ξεχάσει» κι αυτές μας κατατρέχουν… είναι ο πιο ανώδυνος τρόπος να μιλήσεις για την οδύνη και να τη θεραπεύσεις.

Ένας ερωτικός ψίθυρος στη φασαρία του κόσμου είναι το παραμύθι…

Η μαγεία του εντοπίζεται ακριβώς εκεί… στο ά-λογο και στο έλλογο κομμάτι, που με συμβολικό τρόπο λέει πάντα την αλήθεια. Σήμερα, πιο πολύ από ποτέ, μέσα στον καταιγισμό έτοιμων εικόνων – από επίπεδο προϊόντων ταχυφαγείου έως έργων τέχνης, οι εικόνες των παραμυθιών φτεροκοπούν γύρω μας και ζητούν να κρατηθούν στη ζωή μέσα από τις λέξεις και τις πράξεις του καθενός μας. Τα παραμύθια, πολύ απλά, μας κάνουν καλό. Δεν υπάρχει αθεράπευτη πληγή, λέει ο Λεβιστρώς, και είναι αλήθεια. Μας θεραπεύουν από κακοφορμισμένα τραύματα, μας ενισχύουν και μας παρηγορούν. Μπολιάζουν τις ψυχές μας με «συγ-χώρεση» για ό,τι αξίζει να χωρέσεις στη ζωή σου – ό,τι είναι αυθεντικό.

Το παραμύθι είναι συμβολικά μια νοητή γραμμή εξέλιξης του ανθρώπου…

…μιας εξέλιξης που ξεκινάει ομαλά ή σχεδόν ομαλά, όπως σε όλα τα παραμύθια, με τη γέννησή μας και τα χάδια που δικαιούμαστε στην περίοδο γαλουχίας. Όμως, μόλις σταθούμε όρθιοι και αρχίσουμε να περπατάμε, σταδιακά αρχίζουν οι απαγορεύσεις, αυξάνουν οι δυσκολίες μας και οι ευθύνες μας. Όλοι έχουμε στη ζωή μας απώλειες και δώρα. Άλλοτε εστιάζουμε στα δώρα, άλλοτε στις απώλειες. Ας μην ξεχνάμε ότι ο/η ήρωας/ίδα του παραμυθιού που εστιάζει και εγκλωβίζεται στις απώλειες, πεθαίνει. Όλοι κάποιες φορές φτάνουμε στον πάτο, που είναι τόπος εκκίνησης για άνωση. Ανεβαίνουμε σταδιακά, με συχνά πισωγυρίσματα. Όσοι πρόλαβαν να κάνουν βήματα αυτογνωσίας, ανεβαίνουν ψυχικά ενώ λιγοστεύουν βιολογικά, ώσπου να ετοιμαστούν για την οριστική τους μετακίνηση, την οριστική άνωση, τη στιγμή της υπέρτατης ίασης και της υπέρτατης αυτονομίας, τη στιγμή του θανάτου.

Τι μας δηλώνει, λοιπόν, η μεταμόρφωση…

Το μαγικό σημείο εκείνο της αλλαγής, μεταξύ της καθήλωσης και του παρακάτω… όχι για όλους όμως…

Για να μεταμορφωθεί κανείς, οφείλει να βγει από τον τόπο του πένθους (που συμπίπτει με την εστία της παιδικής ηλικίας)… και να περπατήσει μέσω της μεταμόρφωσης προς τον τόπο της ενηλικίωσης. Ο πρίγκιπας, άλλωστε, τα έχασε όλα… Αυτό μας λένε να κάνουμε τα παραμύθια. Να μη ριζώσουμε στον τόπο του όποιου πένθους, να μην εγκλωβιστούμε στη λαγνεία της οδύνης, αλλά να μαζέψουμε το κουράγιο μας και να μετακινηθούμε, όχι χωρίς κόστος. Είναι ο μόνος τρόπος να αυτονομηθούμε, να κάνουμε βήματα αυτογνωσίας. Προς ό,τι είναι αυθεντικό: προς την ουσία, όχι προς το φαίνεσθαι. Στη σημερινή συγκυρία, με καλπάζουσα άνοδο της μιζέριας, της ξενοφοβίας, του εγωκεντρισμού, πιστεύω ακράδαντα ότι ο άνθρωπος θα πρέπει να βαδίσει προς τις χαμένες αξίες.

Το μόνο που με κρατάει σ’ αυτό τον ψεύτικο κόσμο είναι ότι είμαι η αλήθεια μου…

…υπήρξα παιδί που δεν άκουσε ποτέ του ψέματα. Μεγάλωσα περίκλειστη στο κουκούλι μιας απέραντης αλήθειας. Τα πάντα έκλειναν ερμητικά μέσα μου με όρια… σαν το θρύλο του 19ου αιώνα που λέει ότι η Αλήθεια και το Ψέμα συναντήθηκαν κάποτε. Το Ψέμα καλημέρισε την Αλήθεια, της είπε: «Ωραία μέρα σήμερα». Η Αλήθεια για να βεβαιωθεί κοίταξε γύρω και τον ουρανό και όντως η μέρα ήταν ωραία. Περπάτησαν για λίγο, ώσπου έφτασαν σε ένα μεγάλο πηγάδι γεμάτο νερό. Το Ψέμα βούτηξε το χέρι του στο νερό και, γυρίζοντας στην Αλήθεια, της είπε: «Ωραίο και ζεστό το νερό. Θες να κολυμπήσουμε μαζί;». Και πάλι η Αλήθεια ήταν καχύποπτη. Δοκίμασε, όμως, με το χέρι της το νερό και πράγματι ήταν ζεστό. Μπήκαν, λοιπόν, και οι δυο τους στο νερό και κολυμπούσαν για αρκετή ώρα, όταν ξαφνικά το Ψέμα βγήκε από το πηγάδι, φόρεσε τα ρούχα της Αλήθειας και εξαφανίστηκε. Η Αλήθεια θυμωμένη βγήκε γυμνή τρέχοντας παντού, ψάχνοντας για το Ψέμα να πάρει τα ρούχα της. Ο κόσμος που την έβλεπε γυμνή, γύριζε το βλέμμα του αλλού, είτε από ντροπή είτε από θυμό. Η φτωχή Αλήθεια ντροπιασμένη γύρισε στο πηγάδι και χώθηκε εκεί για πάντα. Έκτοτε, μαθαίνω ότι το Ψέμα γυρίζει ανενόχλητο ντυμένο σαν Αλήθεια, ικανοποιώντας τα τερτίπια του κόσμου, ο οποίος με κανέναν τρόπο δεν θέλει να δει τη γυμνή Αλήθεια.

Καλά τα παραμύθια, αλλά επέλεξα εδώ και καιρό την Αλήθεια.

Ποιος θέλει να φιλήσει βατράχια; …Με απλά λόγια, η μεταμόρφωση του καθενός είναι δική του δουλειά. Δεν αλλάζουν όλοι, γιατί θα έπρεπε άλλωστε;

Για να γίνεις βάτραχος, κάτι θα έκανες…

Ή κάτι συμβολίζει στην προσωπική σου διαδρομή… τελοσπάντων.

Για ένα πράγμα είμαι σίγουρη σ’ αυτή τη ζωή.

Όλοι δικαιούνται την «αλλαγή»… λίγοι, όμως, την αξίζουν.

Και σίγουρα είναι ελάχιστοι εκείνοι που την «εξαργυρώνουν».

 

Θα μου πεις ένα παραμύθι;

Θα σου πω ένα μυστικό….

Είναι σημαντικό να γνωρίζεις ποιος είσαι…

Είναι το μόνο που μετρά, τελικά.


Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Jon Frederickson (January 1, 2017). The lies we tell ourselves: How to Face the Truth, Accept Yourself, and Create a Better Life Paperback. Kindle Edition.