Άρθρο: Φίλιππος Ιωάννου
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής


Ο όρος “ψυχοπαθολογία” αναφέρεται στη μελέτη ασυνήθιστων, οδυνηρών και δυσλειτουργικών ψυχολογικών συνθηκών. Στη πλειοψηφία τους, τα ψυχιατρικά και ψυχολογικά κείμενα που έχουν ως θέμα τους την ψυχοπαθολογία δεν κάνουν αναφορά στην Προσωποκεντρική Προσέγγιση και κατά συνέπεια, ένας εκπαιδευόμενος της Ψυχιατρικής ή της Ψυχολογίας θα είναι δικαιολογημένος αν πιστεύει ότι η Προσωποκεντρική Προσέγγιση δεν μπορεί να βοηθήσει ανθρώπους με σοβαρά και χρόνια ψυχολογικά προβλήματα. Τα παραπάνω δεν προξενούν βέβαια έκπληξη, δεδομένου ότι η Προσωποκεντρική Προσέγγιση δεν υιοθετεί το ιατρικό μοντέλο για την κατανόηση της ψυχοπαθολογίας και δεν βασίζεται στην παραδοχή ότι συγκεκριμένες διαταραχές απαιτούν και συγκεκριμένες θεραπείες (Sanders, 2005).

Βασίστηκα στον Sanders (2005) με στόχο να παρουσιάσω τις διαφορές ανάμεσα στην Παραδοσιακή φροντίδα της ψυχής και την Προσωποκεντρική θεραπεία. Αυτόν τον πίνακα τον δανείστηκα και τον εμπλούτησα, με σκοπό να τοποθετήσω το βασικό πλαίσιο στο οποίο θα εξελιχθεί το παρόν άρθρο.

Παραδοσιακή φροντίδα  ψυχικής υγείας Προσωποκεντρική θεραπεία
Ασθένεια

Αποφεύγεται ο όρος «ασθένεια» αλλά προτιμάται ο όρος «δυσλειτουργία» ή «δυσπροσαρμοστικότητα.

Δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην «οργανισμική τάση πραγμάτωσης».  Εστιάζει δηλαδή στο πως μπορεί το ήδη υπάρχον δυναμικό του πελάτη να ενισχυθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να ανθίσει.

Ψυχίατροι θεωρούνται ειδικοί για τέτοιες περιπτώσεις.

Δίνεται έμφαση στην εμπειρία του πελάτη.

Υποστηρίζεται πως καμία ειδικότητα και κανένας θεραπευτής ψυχικής υγείας δεν επισκιάζει την εμπειρία του πελάτη.

Διάγνωση Εμπειρία του πελάτη
Προσφορά της σωστής θεραπείας για την επίτευξη της αλλαγής. Η θεραπεία είναι μια αλλά μοναδική για τον καθένα. Είναι η θεραπεία που θα απελευθερώσει την τάση πραγμάτωσης για να μπορέσει ο πελάτης να εξελιχθεί.
Επαναφορά στην προηγούμενη κατάσταση. Εκπλήρωση του εγγενούς δυναμικού.
Ο θεραπευτής είναι ο ειδικός που ξέρει, ορίζει και ρυθμίζει. Ο θεραπευτής είναι συνοδός.

Κατά την Προσωποκεντρική Προσέγγιση, ο άνθρωπος βρίσκεται στο επίκεντρο ενός διαρκώς μεταβαλλόμενου κόσμου. Στις επιδράσεις που δέχεται από αυτόν, ο άνθρωπος αντιδρά με τον οργανισμό του, σύμφωνα βέβαια με το πως βιώνει την καθημερινότητά του με ένα τρόπο καθαρά υποκειμενικό (Rogers, 1971). Αυτό υποδηλώνει ότι η συμπεριφορά του ανθρώπου δεν είναι δυνατό να κατανοηθεί βάσει μιας «αντικειμενικής» πραγματικότητας αλλά μπορεί να εξηγηθεί μόνο μέσω της υποκειμενικής βίωσης αυτής από τον οργανισμό του.

Η διαφορετική θεώρηση που την εισαγάγει η προσωποκεντρική προσέγγιση για την κατανόηση της ψυχοπαθολογίας.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, ο κόσμος των εμπειριών του ανθρώπου αποτελεί για αυτόν την δική του πραγματικότητα (Rogers, 1977). Οι εμπειρίες μπορούν να συμβολοποιηθούν με ακρίβεια ή να διαστρεβλωθούν από αυτόν. Ο ακριβής συμβολισμός είναι αποφασιστικής σημασίας: για την ανάπτυξη της ρεαλιστικής αυτοαντίληψης, για την επίγνωση των στόχων και των κινήτρων, για τη ρεαλιστική αντίληψη του κόσμου και  για την ανάπτυξη της ικανότητας εκείνης που είναι απαραίτητη για τη δημιουργική αντιμετώπιση των προβλημάτων (Μπρούζος, 2004). Η έλλειψη συμβολισμού αλλά και η διαστρεύλωσή του επιδρούν ανασταλτικά στις διαδικασίες αυτές. Ο Rogers (1951), αναφέρεται σε αυτή την ψυχολογική δυσπροσαρμογή, δηλαδή την άρνηση του οργανισμού να δεχτεί σημαντικές αισθητικές και σπλαχνικές εμπειρίες, που στη συνέχεια συμβολοποιούνται και δεν ενσωματώνονται στην αυτοεικόνα του.

Ένα βοηθητικό παράδειγμα θα μπορούσε να είναι ένας γονέας ο οποίος μπορεί να αδυνατεί να δεχτεί το γεγονός πως πολλές φορές μπορεί να βγαίνει εκτός ελέγχου όταν το παιδί του φωνάζει ακατάπαυστα, αντίθετα να θεωρεί πως είναι ένας πολύ συναισθηματικός και υπομονετικός γονέας. Αυτή η διαφορά, ανάμεσα στο βίωμα και την αυτο-εικόνα του μπορεί να δημιουργήσει μια απόσταση μεταξύ τους. Μάλιστα, ο Rogers (1959) περιγράφει την δυσπροσαρμογή ως κατάσταση ασυμφωνίας στην οποία το άτομο είναι ευάλωτο. Ποιο συγκεκριμένα, από τη στιγμή της πρώτης επιλεκτικής αντίληψης ως προς τους όρους αξίας, υπάρχει σε κάποιο βαθμό μια κατάσταση ασυμφωνίας μεταξύ του εαυτού και της εμπειρίας, μια κατάσταση ψυχικής δυσπροσαρμογής κατά την οποία το άτομο είναι ευάλωτο. Όπως κατά συνέπεια αντιλαμβανόμαστε, αυτή η κατάσταση εσωτερικής ασυμφωνίας ή σύγκρουσης, είναι η αιτία, που για τον Rogers (1951), μπορεί να προκαλέσει ψυχοπαθολογικά φαινόμενα. Η διαταραχή της σχέσης μεταξύ της αυτοαντίληψης και της οργανισμικής εμπειρίας απομακρύνει το άτομο από την τάση πραγμάτωσης του.  Ως εκ τούτου, με τη χρόνια ή υψηλή για το άτομο ένταση της ασυμφωνίας διαταράσσεται και μέρος της φυσιολογίας και βιολογικής λειτουργίας του οργανισμού (Stone, Reed, & Neale, 1980).  Αυτή η σύγχυση εγείρει αισθήματα άγχους και στρες ενεργοποιώντας το συμπαθητικό νευρικό σύστημα και την έκκριση μιας σειράς στρεσογόνων ορμονών, όπως οι λεγόμενες κατεχολαμίνες και η κορτιζόλη, με αποτέλεσμα να εμποδίζεται η εσωτερική λειτουργικότητα και η ψυχική ομοιόσταση του ατόμου (Carlson, 2003; McEwen, 1999).

Τρόποι διεργασίας

Ο Speierer (1996), ξεκίνησε αρχικά με την θεωρία της προσωποκεντρικής προσέγγισης και την μετεξελίσσει σταδιακά περαιτέρω. Αναφέρεται σε μια θεραπεία της «ασυμβατότητας». Πιο συγκεκριμένα, αναγνωρίζει τρεις πηγές που προκαλούν ασυμβατότητα: τους κοινωνικούς παράγοντες/επικοινωνιακούς παράγοντες (όροι αξίας), τους νευροβιολογικούς παράγοντες και τα σημαντικά συμβάντα ζωής που μπορούν να αλλοιώσουν τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα. Η Warner (2001), από την άλλη, θεωρεί πως ο τρόπος που ένας άνθρωπος βιώνει τις εμπειρίες είναι ο τρόπος που συναντιέται με τον κόσμο και αποδίδει νόημα στα ερεθίσματα και τις πληροφορίες που δέχεται. Ο Rogers, θεωρεί ότι οι άνθρωποι έχουν μια ικανότητα επεξεργασίας των εμπειριών τους και δεν μιλά για συγκεκριμένους τύπους προσωπικότητας (Rogers, 1961).

Σύμφωνα με αυτό, η Warner (2001) προτείνει ένα μοντέλο κατανόησης της ψυχοπαθολογίας που εστιάζει στην ικανότητα του ανθρώπου για επεξεργασία. Δηλαδή ότι οι άνθρωποι βιώνουν μια διαδικασία δύσκολη για τους ίδιους, τους θεραπευτές και τους άλλους ανθρώπους σε κάποιες περιπτώσεις. Χαρακτηριστικά αναφέρει πως “ενώ η εμπειρία της επεξεργασίας είναι θεμελιώδης πλευρά της ανθρώπινης φύσης πολλοί άνθρωποι δεν μπορούν να τη βιώσουν ομαλά και φυσικά” και “αυτοί οι άνθρωποι βιώνουν μια διεργασία δύσκολη για τους ίδιους, τους θεραπευτές ή και τους δύο». Έτσι, αναγνωρίζει τρεις τύπους επεξεργασίας: την εύθραυστη/ευάλωτη διεργασία (Fragile Process), τη διασχιστική/αποσχιστική διεργασία (Dissociated Process) και την ψυχωτική διεργασία (Psychotic Process) (Warner, 2001).

Η διαφοροποίηση του μοντέλου της Warner, σε σχέση με τη θεωρία του Rogers, είναι ότι η διάγνωση αφορά τη διεργασία του πελάτη και όχι το πρόσωπο. Δεν βάζει κάποια ταμπέλα στο πρόσωπο ούτε προσπαθεί να το κατηγοριοποιήσει, αντίθετα, προσπαθεί να κατανοήσει τη διεργασία και το πως εκείνο επεξεργάζεται την εμπειρία που βιώνει, με ποιόν τρόπο συναντιέται με τους ανθρώπους γύρω του κλπ.

Εύθραυστη/ Ευάλωτη Διεργασία

Στην Εύθραυστη/Ευάλωτη Διεργασία, οι πελάτες έχουν τη δυσκολία να διατηρήσουν συγκεκριμένες εμπειρίες στην προσοχή μετριάζοντας το επίπεδο της έντασης. Συνήθως δεν έχουν βιώσει κατανόηση και ενσυναίσθηση από τους σημαντικούς άλλους στα πρώτα χρόνια της ζωής τους και είναι πάρα πολύ δύσκολο για αυτούς να αντιληφθούν την οπτική γωνία του άλλου χωρίς να αισθανθούν ότι ακυρώνεται η δική τους εμπειρία. Σαν να αισθάνονται πως όταν ο άλλος έχει διαφορετική άποψη μπορεί γαι αυτούς να είναι απειλητικό. Έτσι, φαίνεται πως είναι πολύ ευαίσθητοι στα σχόλια και οι θεραπευτές χρειάζεται να μείνουν κοντά στις λέξεις τους και στις ανάγκες τους.  Συχνά, οι ανθρωποι αυτοί διαγνώσκονται ως οριακές ή ναρκισσιστικές προσωπικότητες, κάτι το οποίο συνδέεται άμεσα με την κλασσική κατηγοριοποίηση.

Διασχιστική/ Αποσχιστική Διεργασία

Στην Διασχιστική/Αποσχιστική Διεργασια, οι πελάτες βιώνουν τον εαυτό τους σαν να έχει κομμάτια που δεν αντιλαμβάνεται το ένα την παρουσία του άλλου για κάποιες χρονικές περιόδους. Συνήθως έχουν μια εμπειρία τραύματος στην πρώτη παιδική ηλικία και οι θεραπευτές χρειάζεται να μείνουν κοντά τους με αποδοχή για την κάθε πλευρά που εμφανίζεται. Η Warner καλεί να δίνεται σε αυτά τα άτομα όσο το δυνατό μεγαλύτερη προσοχή σε αυτές τις πλευρές που εμφανίζουν, μιας και συνήθως οι θεραπευτές μπορεί να τις υποτιμούν και να μην τις αναγνωρίζουν με την σοβαρότητά τους. Συχνά διαγνώσκονται ως πολλαπλές προσωπικότητες, και τονίζει πως σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να βοηθήσει πάρα πολύ η προσωποκεντρική προσέγγιση.

 Ψυχωτική Διεργασία

Τελος, στην Ψυχωτική Διεργασία, φαίνεται οι πελάτες δεν μπορούν να διαμορφώσουν αφηγήσεις για τις εμπειρίες τους που να έχουν νόημα για το περιβάλλον.Έχουν σημαντική δυσκολία στην επαφή με τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους και μπορουν να ακούν φωνές ή να έχουν ψευδαισθήσεις που δεν είναι αποδεκτές κοινωνικά και δεν μπορούν να τις επεξεργαστούν. Συνήθως αυτό μπορεί να προκαλείται απο οργανικούς παράγοντες σε συνδυασμό με το έντονο άγχος της ζωής ή ακόμα  και από σοβαρά τραύματα και οργανικές αλλοιώσεις. Σε αυτά τα άτομα, οι θεραπευτές χρειάζεται να μείνουν κοντά τους με αποδοχή χρησιμοποιώντας αντανακλάσεις για να ενδυναμώσουν την επαφή με την πραγματικότητα.

Διάγνωση (Assesment)

Ακόμα και εάν με μια πρώτη ματιά, η κατηγοριοποίηση της Warner (2001) μπορεί να θυμίζει αυτό που η κλασσική Ψυχιατρική συνηθίζει να αποκαλεί «διάγνωση», με μια δεύτερη ματιά όμως μπορούμε να δούμε πως αναφερόμαστε σε δυο εντελώς διαφορετικές φιλοσοφίες. Η διάγνωση, σύμφωνα με την κλασσική ψυχιατρική, ουσιαστικά αναφέρεται σε μιά κατηγοριοποίηση των ανθρώπων σε σχέση  με συμπτώματά τους. Στη προσπάθειά της να ταξινομήσει τις διαφορετικές «ανώμαλες» ψυχολογικές συνθήκες, ο Αμερικάνικος Ψυχιατρικός Σύλλογος δημιούργησε αυτό που ονομάζεται Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM).  Οι ρίζες αυτού του συστήματος  φτάνουν μέχρι τα τέλη του 19ουαιώνα όταν ένας Γερμανός γιατρός, με το όνομα Kraepelin, παρατήρησε κάποια συμπτώματα είχαν την τάση να εμφανίζονται ταυτόχρονα, πράγμα που τον οδήγησε να αναπτύξει πρώϊμες ταξινομήσεις των ψυχικών ασθενειών. Το DSMείναι το εργαλείο αναφοράς το οποίο χρησιμοποιούν οι ψυχίατροι ως βάση των διαγνώσεών τους για τις ψυχιατρικές διαταραχές.  Το DSMIV παραθέτει σχεδόν 500 διαφορετικές διαταραχές, οι οποίες ορίζονται με βάση τα παρατηρούμενα συμπτώματά τους. Οι διαταραχές ομαδοποιούνται περαιτέρω σε διάφορες κύριες κατηγορίες (Joseph & Worsley, 2005). Το να αναφέρουμε εδώ με λεπτομέρειες όλες τις λεγόμενες διαταραχές είναι εκτός των πλαισίων της παρούσης εργασίας.

Για τον Rogers (1959), αυτός ο ορισμός της διαταραχής ήταν περιγραφικός, ποτέ διαγνωστικός. Διατύπωσε το αξίωμα ότι οι έξι θεραπευτικές συνθήκες διευκολύνουν την κίνηση προς μεγαλύτερο βαθμό αυθεντικότητας αλλά ποτέ δεν υπέδειξε ότι η θεραπεία πρέπει να αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της ασυμφωνίας ή ότι οι πελάτες πρέπει να θεραπευτούν από την ασυμφωνία που βιώνουν. Το επίκεντρο της θεραπείας παρέμεινε ακλόνητα στην ολότητα του προσώπου, στο βίωμα του πελάτη και στη σχέση. Η θεωρητική σύλληψη της εμπειρίας του πελάτη θα μπορούσε απλώς να διευκολύνει το θεραπευτή να τον κατανοήσει βαθύτερα, αλλά όχι να τον απομακρύνει από την ασυμβατότητα για να τον οδηγήσει προς μια κατάσταση μεγαλύτερης ισορροπίας και συμβατότητας ή προς μία κατάσταση που ο θεραπευτής ορίζει ως τέτοια.  Μάλιστα, αποφεύγεται η ταμπέλα του “ειδικού” και του “ασθενή” καθώς και όπως ήδη αναφέραμε, δεν προτιμάται η κατηγοριοποίησή τους. Μάλιστα, η κάθε θεραπεία προσαρμόζεται σύμφωνα με τις ανάγκες του κάθε πελάτη μιας και αυτός είναι διαφορετικός και ο θεραπευτής, στέκεται μπροστά του ανοιχτός, έτοιμος να υποδεχτεί και να γνωρίσει τον κόσμο που τον φέρνει στο «εδώ και τώρα». Με άλλα λόγια, ενώ στο ψυχιατρικό μοντέλο, το πρώτο ερώτημα που τίθεται είναι «τι έχει ο πελάτης», στεκόμενοι στην ταμπέλα στην οποια έχει κατηγοριοποιηθεί, στην προσωποκεντρική προσέγγιση τιμάται το πρόσωπο. Αυτό που επιδιώκεται είναι «να υπάρξει μεταξύ θεραπευτή και πελάτη μια διευκολυντική/θεραπευτική σχέση» η οποία θα τον βοηθήσει να ανοίξει φαινομονολογικά. Με αυτήν ακριβώς την έννοια γίνεται μια εκτίμηση που επικεντρώνεται στα χαρακτηριστικά της σχέσης θεραπευτή και πελάτη κι όχι στα χαρακτηριστικά του ίδιου του πελάτη. Η διάγνωση είναι ένα πιθανόν προϊόν αλλά δεν είναι απαραίτητο (Wilkins, 2005).  Άλλωστε, η προσωποκεντρική θεραπεία έχει μόνο μία θεραπεία για όλες τις περιπτώσεις. Η διάγνωση είναι περιττή: αφού δεν προσφέρεται μια συγκεκριμένη θεραπεία ανάλογη με το πρόβλημα (Cain, 2002).

Εάν είμαι σωστός στις παρατηρήσεις μου, τότε είναι πιθανόν πως καθώς εξετάζω και παίρνω ως χαρακτηριστικό δείγμα τις ποιότητες της βίωσης και έκφρασης ενός συγκεκριμένου ατόμου, σε μια ατμόσφαιρα όπου νιώθει πως ο εαυτός του είναι απόλυτα αποδεκτός, ίσως μπορέσω να καθορίσω τη θέση του στο συνεχές της αλλαγής προσωπικότητας” (Rogers, 2006).

Ψυχολογική επαφή και Ψυχοπαθολογία

O Rogers (1991), στη θεωρία του προσδίδει στις διαπροσωπικές σχέσεις εξέχουσα σημασία, όχι μόνο ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργική θεραπευτική αλλαγή αλλα γιατί παράλληλα τη θεωρεί το θεμέλιο για την ανθρώπινη ανάπτυξη. Άλλωστε, η πρώτη από τις έξι γνωστές αναγκαίες και ικανές συνθήκες για την αλλαγή της προσωπικότητας, αφορά τη διαπροσωπική σχέση καθώς ο πατέρας της προσωποκεντρικής υποστήριξε ότι ο θεραπευτής και ο πελάτης είναι απαραίτητο να βρίσκονται σε «ψυχολογική επαφή». Επίσης, υπογραμμίζει πως η σχέση είναι ο αποφασιστικότερος παράγοντας στη συμβουλευτική διαδικασία μιας και όταν τα δύο άτομα είναι σε ψυχολογική επαφή ή έχουν τη στοιχειώδη επαφή, ο ένας προκαλεί μια αντιληπτή ή υποαντιλαμβανόμενη διαφορά στο αντιληπτικό πεδίο του άλλου (Rogers, 1959). Πιο συγκεκριμένα, ο Rogers (1987) θεμελίωσε τη σπουδαιότητα της σχέσης στην ανάγκη του ατόμου για θετική αναγνώριση από τους σημαντικούς άλλους, δηλαδή την ανώτερη ανάγκη για αποδοχή και κατανόηση των βιωμάτων του, για αναγνώριση του προσώπου του ως μοναδικής και αξιαγάπητης οντότητας. Ωστόσο, φαίνεται πως η σχεση δεν έχει διαβαθμίσεις. Ο Empleton Tudor και οι συνεργάτες του (2005) υποστηρίζουν πως δύο άνθρωποι είτε είναι σε ψυχολογική επαφή είτε όχι, δηλαδή, μπορεί μια σχέση να βελτιωθεί και να αναπτυχθεί μόνο εάν υπάρχει η επαφή.

Τελος, πρέπει να αναφερθεί πως ο Prouty και η Warner υποστήριξαν ότι κάποιοι τρόποι επεξεργασίας της εμπειρίας επηρεάζουν σημαντικά την ικανότητα των ανθρώπων να έρθουν σε ψυχολογική επαφή. Στη σκέψη τους διατηρείται η προσπάθεια του θεραπευτή να έρθει σε επαφή με τον πελάτη και να τον κατανοήσει  παρά να αλλάξει την εμπειρία του (Warner, 2007). Όταν όμως ο πελάτης δεν είναι σε ψυχολογική επαφή με τον εαυτό του, τον κόσμο και τους άλλους, ο θεραπευτής μπορεί να καταλάβει αυτό που φαίνεται αλλά όχι το ευρύτερο μήνυμα του πελάτη και το πλαίσιο αναφοράς του (VanWerde & Prouty, 2007).


Βιβλιογραφικές αναφορές

Cain, D.J. (ed). (2002). Classics in the Person-Centered Approach. Ross-on-Wye: PCCS Books.

Empleton Tudor, L. Keemar, K. Tudor, K. Valentine, J. & Worrall, M. (2005). The person-centered Approach: a contemporary introduction. Basingstoke: Palgrave MacMillan.

Joseph St. & Worsley R. (2005). Psychopathology and the Person-Centred Approach: Bulding bridges between disciplines. St. Joseph & R. Worsley Person-Centred Psychopathology. A positive psychopathology of mental.

Mearns, D. & Lambers, El. (1997). Person-centered diagnosis (handout).

Mearns, D. (2004). Problem-centered is not person-centered. Person-Centered and Experiential Psychotherapies 3,88-101.

Proctor, G. (2002). The Dynamics of Power in Counselling and Psychotherapy: Ethics, politics and practice. Ross-on-Wye: PCCS Books.

Prouty, G. (2002). Humanistic Psychotherapy for People with Schizophrenia, In D. Cain and J. Seeman (Eds.), Humanistic Psychotherapies: Handbook of Research and Practice, American Psychological Association, Washington.

Rogers, C.R. (1951). Client-Centered Therapy. Boston: Houghton Mifflin.

Rogers, C.R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology 27,95-103.

Rogers, C.R. (1959). A theory of therapy, personality and interpersonal relationships, as developed in the client-centerd framework. In S.Koch (ed)Psychology: A study of a a science. Vol. 3. Formulation of the person and the Social Context. New York: McGraw Hill.

Rogers, C.R. (1961). On Becoming a Person: A therapists view of psychotherapy. London: Constable.

Rogers C.R. (1971). On facilitating encounter groups. The American Journal of Nursing, 71(2), 275–9.

Merry, Τ. (2002). Learning and Being in Person-Centred Counselling(2nded). Ross-on-Wye: PCCS Books.

Van Werder, D. & Prouty, G. (2007). Pre-therapy. In Cooper,.M., O’ Hara, M. Schmid P.F. & Wyatt, G. The Handbook of Person-centered Psychotherapy and Counselling .

Sanders, Ρ. & Tudor, Κ. (2001) This is therapy: a person-centered critique of the contemporary-psychiatric system. In C Newnes, G Holmes and C Dunn (eds) This is Madness Too: Critical perspectives on mental health services. Ross-on-Wye: PCCS Books.

Sanders, P. (2005). Principled and strategic opposition to the medicalisation of distress and all of its apparatus. St. Joseph & R. Worsley Person-Centred Psychopathology. A positive psychopathology of mental health, U.K. PCCS Books.

Schmid, P.F. (2004). Back to the client: a phenomenological approach to the process of understanding and diagnosis. Person-Centered and Experiential Psychotberapies 3, 36—51.

Speierer, G-W. (1996). Client-centered therapy according to the Differential Incongruence Model (DIM). In R Hutterer, G Pawlowsky, PF Schmid and R Stipsits (eds) Client-Centered and Experiential Psychotherapy: A paradigm in motion. Frankfurt-am-Main: Peter Lang.

Warner, M.S. (2001). Empathy, relational depth and difficult client process. In S Haugh and ΤMerry (eds) Rogers’ Therapeutic Conditions: Evolution, theory and practice. Vol. 2: Empathy. Ross-on-Wye: PCCS Books.

Warner, M.S. (2007). Client incongruence and psychopathology. In Cooper,.M., O’ Hara, M. Schmid P.F. & Wyatt, G. The Handbook of Person-centered Psychotherapy and Counselling.

Wilkins, P. (2005). Assessment and “Diagnosis” in person-centred therapy, St. Joseph & R. Worsley, Person-Centred Psychopathology. A positive psychology of mental health. Herefordshire: PCCS BOOKS Ltd.

Wilkins P. (2005) Person -Centred theory and “Mental illness”. St. Joseph & R. Worsley Person-Centred Psychopathology. A positive psychopathology of mental health. UK:PCCS BOOKS.