Άρθρο: Ελένη Π. Μπίλλια

Φιλόλογος

Επιμέλεια: Δέσποινα Πάνου

Φοιτήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας


Όλοι οι άνθρωποι, σε όποια περιοχή κι αν κατοικούν, στα τραγούδια τους εκδηλώνουν τα συναισθήματα, τους πόθους και τις ιδέες τους. Μία από τις πιο σημαντικές στιγμές στη συνείδηση όλων μας είναι και το μυστήριο του γάμου,  με όλες τις τελετουργικές φάσεις, τις συμβολικές πράξεις και τα τραγούδια που συνοδεύουν τα διάφορα στάδια της λαϊκής γαμήλιας εθιμοτυπίας. Από την ελληνική αρχαιότητα ο «υμέναιος», που αναφέρεται ήδη στο ομηρικό έπος, ήταν ό,τι περίπου και τα σημερινά δημοτικά τραγούδια του γάμου, που μακαρίζουν και εύχονται προκοπή στη νέα ζωή του ζευγαριού. Ο Νικόλαος Πολίτης θέτοντας ως βάση το περιεχόμενο διακρίνει μια ξεχωριστή κατηγορία τραγουδιών, τα «νυφιάτικα» (του γάμου) με ευχετικό, επαινετικό ή ερωτικό περιεχόμενο (Καψωμένος, 1999; Πολίτης, 1914), ενώ ο Στίλπων Κυριακίδης τα κατατάσσει με βάση την εσωτερική τους δομή στα «κυρίως άσματα» (Καψωμένος, 1999; Κυριακίδης, 1965). Είναι τραγούδια χαράς για την ένωση των νέων ανθρώπων, για την καινούρια ζωή, αλλά και τραγούδια λύπης για τον αποχωρισμό της νύφης από το πατρικό σπίτι.

*Γάμος γύρω στα 1910-1912 του Γιώργη Γκούμα (Πηγή: Σαλτάρης Νικόλαος)

Από τους Αλβανόφωνους της Σαλαμίνας, τραγούδια σχετικά με τις διάφορες πράξεις που τελούνταν πριν τον γάμο, όπως το άλεσμα, το κοσκίνισμα του αλευριού, το ζύμωμα, το γέμισμα του στρώματος ή το άπλωμα της προίκας, δεν έχουν δυστυχώς διασωθεί (Φουρίκης, 1996). Αυτό που γνωρίζουμε, όμως, είναι ότι σε όλη τη διάρκεια του στολισμού της νύφης αλλά και κατά τον αποχαιρετισμό της τα όργανα έπαιζαν ένα γλυκό και συγκινητικό τραγούδι (Σαλτάρης, 1986, σ.280)

Χαρακτηριστικότερα, οι συμπεθέρες από το σόι του γαμπρού τραγουδούσαν:

Σώπα νυφούλα μην κλαις πια – και θα΄ σαι πιο καλά με μας.

Τρεις εβρόντηξε ντουφέκι – να, ο γαμπρός! Στην πόρτα στέκει.

Χελιδόνα, γλώσσα γλυκιά – τώρα κόρη, νύφη κοντά.

[…]

Στην αυλή, γαμπρός και οι φίλοι – κλαίνε του σπιτιού, οι στύλοι.

Σώπα νυφούλα, μην κλαις πια- και θα΄ σαι πιο καλά με μας.

Ζύγωσε η ώρα για φευγιό – κάντε το  «αλατόνερο».

Από την άλλη μεριά, οι γονείς και οι συγγενείς της νύφης τραγουδούσαν:

Να σε ξαναδώ μια φορά – στην πόρτα σαν γαριφαλιά.

Την ίδια στιγμή, η μητέρα της νύφης ράντιζε ελαφρά την κόρη της με ένα μείγμα από νερό και αλάτι, σαν ένα είδος συγχώρεσης για τα πικρά λόγια που ειπώθηκαν, και αφού οι συγγενείς γέμιζαν τις τσέπες των μελλόνυμφων με διάφορα φυλαχτά, όλα πια ήταν έτοιμα για το ξεκίνημα προς τον ναό για τη στέψη του ζευγαριού (Καψωμένος, 1999).

Μετά την στέψη, κατά τη διαδρομή προς το σπίτι του ζευγαριού, όπου υπήρχε κάποια πλατεία ή άνοιγμα σε σταυροδρόμι, οι καλεσμένοι και οι συγγενείς ξεκινούσαν τον χορό, τη λεγόμενη γαμήλια «πατινάδα». Επίσης, αρκετές γυναίκες του συμπεθεριού, αρχικά μια-μια ξέχωρα, και μετά δυο-δυο αντικριστά (μερικές φορές και άντρες) χόρευαν στη μορφή αιγαιοπελαγίτικου μπάλου κρατώντας στα χέρια τους μια μεγάλη μεταξωτή μαντήλα (σταμπωτή). Οι νεόνυμφοι παρακολουθούσαν στημένοι καμαρωτά μαζί με τους κουμπάρους τον «Κανάρη», τραγούδι που συνόδευαν τα όργανα, σε ρυθμό 7/8 και αναφέρεται στον περίφημο λυράρη και βιολιστή Μιχάλη Κανάρη που έπαιζε σε μεγάλες γιορτές του νησιού (Λύκειο των Ελληνίδων, 2010). Οι στίχοι του τραγουδιού είναι οι εξής:

Ο Κανάρης παίζει λύρα μπροστά από την Καλομοίρα

Παίζει αυτός χωρίς λεφτά, χορέψτε εσείς τα όμορφα.

Παίζει ο Κανάρης βερεσέ, μελαχρινές χορεύετε.

Ας είναι η ώρα η καλή, νύφη, βιολέτα μας διπλή.

Ο Κανάρης παίζει λύρα μπροστά από την Καλομοίρα

Παίζει αυτός χωρίς λεφτά, χορέψτε εσείς τα όμορφα.

Κατά τη διάρκεια του γαμήλιου δείπνου και κατά τα διαλείμματα των οργάνων, οι προσκεκλημένοι χωρισμένοι σε δύο ομάδες, σε άνδρες και γυναίκες, τραγουδούσαν διάφορα τραγούδια προεξάρχοντος του πιο καλλίφωνου και ικανού τραγουδιστή. Αυτός τραγουδούσε μόνος του πρώτος, έπειτα επαναλάμβανε η ομάδα των αντρών και τελευταία η ομάδα των γυναικών. Το πρώτο τραγούδι που ακουγόταν στην αρχή του δείπνου ήταν το εξής (Φουρίκης, 1996, σ.120):

Πέτρος και Παύλος το είπανε κι οι δώδεκα Αποστόλοι

Να ζήσει η νύφη κι ο γαμπρός κι οι συμπεθέροι όλοι.

   Μετά από αυτό τραγουδούσαν:

Τραπέζι χρυσοτράπεζο, μαλαματένια πιάτα,

μαλαματένια τα φαγιά ροδόσταμο γεμάτα.

Ένα τραγούδι θε να πω απάνω στο κεράσι,

τ’ αντρόγυνο που στέφτηκε να ζήσει να γεράσει.

Ένα τραγούδι θε να πω απάνω σε λεϊμόνι

να ζήσει η νύφη κι ο γαμπρός και οι συμπεθέροι όλοι.

Σε τούτο σπίτι που’ ρθαμε πέτρα να μην ραγίσει

και ο νοικοκύρης του σπιτιού χίλιους χρόνους να ζήσει.

Σε περασμένες εποχές, λοιπόν, εκεί που δεν υπήρχαν cd players και ραδιόφωνα, οι δικοί μας γίνονταν οι ίδιοι στιχουργοί, μουσικοί και τραγουδιστές. Έφτιαχναν τα τραγούδια του γάμου, έντυναν τη χαρά τους με μελωδία και δίστιχα, συνόδευαν τα βήματα του χορού με τα λόγια και τη φωνή τους. Και όλα αυτά τα γαμήλια τραγούδια δεν επιτελούσαν μόνο μια εθιμική, τελεστική λειτουργία που βοηθούσε στη διεκπεραίωση των δρώμενων του γάμου, αλλά και κοινωνική και ιδεολογική, με τις προτροπές και τις συμβουλές προς το ζευγάρι για τη μελλοντική ζωή τους. Στις μέρες μας ελάχιστες φορές αναβιώνουν στον τόπο μας γαμήλια έθιμα, τραγούδια και χοροί από τη Σαλαμίνα του χθες.


Βιβλιογραφικές Αναφορές

Καψωμένος, Ε. (1999).  Δημοτικό τραγούδι. Μια διαφορετική προσέγγιση,  Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκης.

Κυριακίδης, Σ. (1965). Ελληνική Λαογραφία, Μέρος Α΄: Μνημεία του λόγου, Αθήνα: Εκδόσεις Ακαδημία Αθηνών.

Λύκειο των Ελληνίδων (2010). Τραγούδια και χοροί της Σαλαμίνας [CD με Ελληνικά Παραδοσιακά- Νησιώτικα Τραγούδια]. Ελλάδα.

Πολίτης, Ν. (2002). Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού, Αθήνα: Εκδόσεις Εκάτη.

Σαλτάρης, Ν. (1986). Η ζωή των Αρβανιτών, Αθήνα: Εκδόσεις Γέρου.

Φουρίκης, Π. (1996). Γάμος και γαμήλια σύμβολα στη Σαλαμίνα, Αθήνα: Εκδόσεις Θάμυρις.