Άρθρο: Ελένη Μπίλλια

Φιλόλογος

Επιμέλεια: Δέσποινα Πάνου

Φοιτήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας


Σε λίγες μέρες για άλλη μια χρονιά θα γιορταστεί ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς στην αρχαία ελληνική ιστορία που όχι μόνο διέσωσε τον δυτικό πολιτισμό αλλά και καθόρισε την ιστορία της ανθρωπότητας, η Ναυμαχία της Σαλαμίνας που διεξήχθη το 480 π.Χ. (Ράδος, 2004). Αν και έχουν παρέλθει πάνω από 25 αιώνες από την εποχή των Περσικών πολέμων, το ιστορικό και πολιτικό ενδιαφέρον αυτού του γεγονότος παραμένει αδιάλειπτο τόσο μεταξύ των επιστημόνων όσο και από τον μέσο άνθρωπο, Έλληνα  ή Ευρωπαίο (Ελλήνων Ιστορικά, 2017). Με τις νίκες των Ελλήνων, σύμφωνα με τα λόγια του ιστορικού φιλοσόφου της διαλεκτικής λογικής Φρίντριχ Χέγκελ, (1770-1831) η Ελλάδα απαλλάχθηκε από το άγχος που απειλούσε να την κατακτήσει, καθώς οι Έλληνες με τη ναυμαχία στη Σαλαμίνα σταμάτησαν τις επεκτατικές βλέψεις των Περσών (Χέγκελ, 2013).

Για την επίτευξη αυτής της νίκης βοήθησε σημαντικά ο Θεμιστοκλής, ένας πολιτικός, κατά γενική ομολογία, με διορατικότητα και ιδιαίτερη ευστροφία. Από όσους ασχολήθηκαν με την προσωπικότητα του Θεμιστοκλή, κάποιοι έδωσαν έμφαση στα αρνητικά χαρακτηριστικά του ενώ άλλοι στα θετικά. Ο Ηρόδοτος παρουσιάζει τον Θεμιστοκλή ως άνθρωπο πονηρό, δολοπλόκο, ανήθικο και προδότη, χωρίς όμως να αμφισβητεί πως με τη συμβολή του η Αθήνα απέκτησε ισχυρό στόλο και, το σημαντικότερο, η στρατηγική που εφάρμοσε είχε ως αποτέλεσμα τη νίκη των Ελλήνων στη Σαλαμίνα (Μαρωνίτης, 1964). Αντίθετα με τον Ηρόδοτο, ο Θουκυδίδης έδωσε έμφαση στα θετικά χαρακτηριστικά του Θεμιστοκλή, την εξυπνάδα του, τη διορατικότητά του, την ικανότητά του να παίρνει σωστές αποφάσεις (Κουταλόπουλος, 2012).

*Η Ναυμαχία της Σαλαμίνας (Πηγή: Κωνσταντίνος Βολανάκης)

Ο Πλούταρχος στο έργο του «Παράλληλοι Βίοι, Θεμιστοκλής» (όπως αναφέρεται στο Ράπτης, 2006) παρουσιάζει το τέχνασμα του Θεμιστοκλή με το οποίο κατάφερε να πείσει τους Πέρσες να αποκλείσουν τον ελληνικό στόλο στα στενά της Σαλαμίνας, ώστε να αναγκαστούν οι Έλληνες να δώσουν εκεί τη ναυμαχία, στο μέρος δηλαδή που, όπως πίστευε ο Θεμιστοκλής, οι Έλληνες θα είχαν πλεονέκτημα.

Αναλυτικότερα, στο πολεμικό συμβούλιο, ο Σπαρτιάτης ναύαρχος Ευρυβιάδης και άλλοι ναύαρχοι δεν συμφωνούσαν με την άποψη του Θεμιστοκλή πως για τους Έλληνες θα ήταν καλύτερο να ναυμαχήσουν εναντίον των Περσών στα στενά της Σαλαμίνας. Πιο συγκεκριμένα, ο Ευρυβιάδης και οι άλλοι Πελοποννήσιοι ήθελαν να πλεύσουν στον Ισθμό της Κορίνθου, ενώ οι Αθηναίοι και οι Μεγαρείς επέμεναν ότι έπρεπε να πολεμήσουν στη Σαλαμίνα. Ο Θεμιστοκλής όμως, χάρη στη μεγαλοφυΐα του, κατόρθωσε να πείσει την πλειοψηφία των ναυάρχων να παραμείνουν στη Σαλαμίνα και να ναυμαχήσουν εκεί, καθώς εκεί ο ελληνικός στόλος δεν κινδύνευε να κυκλωθεί από τις περσικές δυνάμεις. Η αντιπαράθεση των Ελλήνων στρατηγών έχει μείνει στην ιστορία από την περίφημη φράση που είπε ο Θεμιστοκλής στον Ευρυβιάδη: «πάταξον μεν, άκουσον δε» (Ράδος, 2004). Την παραμονή της ναυμαχίας και αφού αποφασίστηκε να μείνει ο στόλος των ελληνικών πόλεων ενωμένος και να ναυμαχήσει στη Σαλαμίνα εναντίον των Περσών, οι Πελοποννήσιοι μόλις αντίκρισαν το μέγεθος του Περσικού στόλου, άρχισαν πάλι να σκέφτονται να αναχωρήσουν για τον Ισθμό (Ράδος, 2004).

Πολλές από τις πληροφορίες του Ηροδότου για τον αριθμό των συνεδριάσεων, για τις προστριβές του Θεμιστοκλή με τους άλλους ναυαρχους, για τον πανικό των Ελλήνων πριν από τη ναυμαχία φαίνονται να ανήκουν ως ένα σημείο σε έναν κύκλο ανεκδότων που αναφέρονται στον Θεμιστοκλή (Παπαρρηγόπουλος, 1971). Ο Θεμιστοκλής κατέφυγε σε ένα τέχνασμα που παρουσιάζεται στο κείμενο του Πλουτάρχου (Ziegler & Gärtner, 2000), ώστε οι Έλληνες να εξαναγκαστούν να ναυμαχήσουν στη Σαλαμίνα. Έστειλε δηλαδή τον έμπιστο του δούλο και παιδαγωγό των παιδιών του, τον Σίκιννο, να δώσει το μήνυμα στους Πέρσες ότι ο Θεμιστοκλής έπαιρνε το μέρος των Περσών και για αυτό ενημέρωνε τους Πέρσες ότι οι Έλληνες ετοιμάζονταν να αναχωρήσουν από τη Σαλαμίνα. Σύμφωνα με τις συμβουλές του Θεμιστοκλή ήταν η κατάλληλη ευκαιρία για τους Πέρσες να επιτεθούν και να νικήσουν όλους τους Έλληνες συγκεντρωμένους. Ας σημειωθεί ότι το επεισόδιο αυτό με τον Σίκιννο διχάζει τους ιστορικούς, καθώς από άλλους κρίνεται ως ανέκδοτο του κύκλου του Θεμιστοκλή και από άλλους ως αυθεντικό γεγονός.

Το τέχνασμα, πάντως, του Θεμιστοκλή μάς κάνει να προβληματιστούμε και για τη σημασία που έχει η σωστή στρατηγική σε κρίσιμες αναμετρήσεις. Σύμφωνα και με τη διήγηση του Ηροδότου, ο Θεμιστοκλής πρέπει να συνάντησε πολλές δυσκολίες και αντιδράσεις για να επιτύχει την εφαρμογή του σχεδίου του.

Κατά αυτό τον τρόπο, λοιπόν, φέρεται να τελείωσε η μεγάλη αυτή ναυμαχία, που άρχισε με την ανατολή του ηλίου και κράτησε μέχρι που έπεσε η νύχτα, με το φεγγάρι να ξεπροβάλει στο τέλος της μέρας λαμπερό για να φωτίσει τη νίκη την Ελλήνων στη Σαλαμίνα (Ziegler & Gärtner, 2000).

Καταπώς φαίνεται η ελληνική νίκη στη Σαλαμίνα οφείλεται τόσο στον ζήλο και στην ανδρεία όλων των Ελλήνων που πολέμησαν για την πατρίδα όσο και στη στρατηγική διάνοια του Θεμιστοκλή και την έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των Περσών. Βοήθησε ακόμα το γεγονός ότι οι Πέρσες παρασύρθηκαν να ναυμαχήσουν σε θαλάσσια περιοχή και μάλιστα στενή (Παντελή, 2003). Όπως και να έχουν τα πράγματα, κάνεις δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι η νίκη των Ελλήνων προκάλεσε κατάρρευση του ηθικού της περσικής ηγεσίας σε τέτοιο βαθμό ώστε να εγκαταλείψει ουσιαστικά τον αγώνα, αν και διέθετε ακόμη στόλο υπερτριπλάσιο σχεδόν από τον ελληνικό (Παπαρρηγόπουλος, 1971).


Βιβλιογραφικές Αναφορές

Ελλήνων Ιστορικά. (2017). Οι Περσικοί Πόλεμοι. Αθήνα: Ελεύθερος Τύπος.

Κουταλόπουλος, Α. (2012). Θουκυδίδη Ιστορίαι. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη (πρωτότυπο κείμενο: Θουκυδίδης, χ.χ).

Μαρωνίτης, Δ. (1964). Ηροδότου Ιστορίαι. Αθήνα: Εκδόσεις Γκοβόστη (πρωτότυπο κείμενο: Ηρόδοτος, χ.χ).

Παντελή, Θ. (2003). Σαλαμίνα, πορεία στο χρόνο. Αθήνα: Ιωλκός.

Παπαρρηγόπουλος, Κ. (1971). Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Β. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

Ράδος, Ν.Κ. (2004). Η Ναυμαχία της Σαλαμίνας. Αθήνα: Ενάλιος.

Ράπτης, Α.Γ. (Επιμ./Μτφ.). (2006). Πλούταρχος: Παράλληλοι Βίοι, Θεμιστοκλής- Κάμιλλος. Αθήνα: Ζήτρος (πρωτότυπο κείμενο: Πλούταρχος, χ.χ.).

Χέγκελ, Γ. (2013). Ιστορία της Φιλοσοφίας: από την ελληνική ωε την ευρωπαϊκή φιλοσοφία (μτφ. Στ. Γιακουμής). Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη (έτος έκδοσης πρωτοτύπου 1832).

Ziegler, K. & Gärtner, H. (2000). Plutarchi Vitae parallelae. Lipsiae: Saur