Άρθρο: Δέσποινα Πάνου

Κοινωνική Ανθρωπολόγος

Εκπ. Προσωποκεντρική Ψυχοθεραπεύτρια


Η Σαλαμίνα, γνωστή από την αρχαιότητα ως “Κούλουρη”, είναι το μεγαλύτερο νησί του Σαρωνικού Κόλπου που βρίσκεται στο βορειοδυτικό τμήμα του και έναντι του κόλπου της Ελευσίνας. Σύμφωνα με τη μυθολογία, το νησί πήρε το όνομα του από τη νεράιδα Σαλαμίνα που είχε πατέρα το Θεό Αίσωπο, μητέρα τη νεράιδα Αίγινα και σύζυγο το θεό της θάλασσας, Ποσειδώνα (Μπούτση, 2019). Παρά την τεράστια ιστορία που κρύβει στους κόλπους της, η Σαλαμίνα παγκοσμίως, υπάρχουν κάποιες νησίδες τριγύρω, και πιο συγκεκριμένα στο δίαυλο Πέραμα-Σαλαμίνα, που έχουν να μας διηγηθούν άκρως ενδιαφέροντα πράγματα για το νησί  και όχι μόνο.

Ξεκινώντας την περιήγηση συναντάμε το πρώτο νησάκι, τη λεγόμενη Αρπεδόνα ή Αρπεδόνη, που σύμφωνα με τον Φουρίκη (1929) βρίσκεται μεταξύ της Αττικής και της Σαλαμίνας, βόρεια της Αμφιάλης και απέναντι από τη νήσο Λέρο. Η ονομασία της προέρχεται από την αιτιατική του αρχαίου τύπου “αρπεδών” και μεταξύ του νησιού και της ακτής σχηματίζεται στενό όπου διέρχονταν αγέλες ψαριών, τα οποία αποκαλούνταν αφρόψαρα και έρχονταν από τον κόλπο της Ελευσίνας. Επίσης, όσον αφορά τον όνομα γνωρίζουμε πως προέρχεται και από τη χρήση του νησιού ως μέσο για την αλιεία, καθώς αποτελούσε τη βάση της αλιευτικής επιχείρησης.

*Το νησάκι Αρπεδόνα ή Αρπεδόνη (Πηγή: Google maps)

Η επόμενη μετάβαση μας γίνεται στο νησάκι του Αγίου Γεωργίου, που βρίσκεται στον όρμο των Παλουκίων, μεταξύ Ναυστάθμου και Καματερού. Στο στενό μεταξύ Σαλαμίνας και Αττικής υπάρχουν δύο νήσοι, οι λεγόμενες Φαρμακούσες, όπου σύμφωνα με τον αρχαίο γεωγράφο Στράβων στη μία από τις δύο υπάρχει ο τάφος της Κίρκης (Roller, 2014). Ορμώμενος από αυτή την πληροφορία ο Ερρίκος Σλήμαν προέβη, στην πρώτη του ανασκαφή κατά την παραμονή του στην Ελλάδα, στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Κυράδων βορειοανατολικά της Σαλαμίνας, κοντά στο στόμιο του Ελευσινιακού κόλπου. Στο μεγαλύτερο από τα δύο νησάκια εντόπισε με τη σύζυγο του Σοφία ένα μεταβυζαντινό κτίσμα που ίσως ήταν εκκλησία (Schliemann, 1883). Με βάση τον καθηγητή προϊστορικής αρχαιολογίας του πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ. Λώλο (1990), είναι πολύ πιθανό οι Κυράδες να είναι η νησίδα του Αγίου Γεωργίου μαζί φυσικά με τον σημερινό ύφαλο, όπου σήμερα εκεί πάνω, υπάρχει βάση κυβόλιθου.

Επομένως, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα ο τάφος της Κίρκης να ήταν χτισμένος σε αυτό τον ύφαλο. Επί του πρακτέου όμως, στην ανατολική και νότια ακτή του νησιού παρατηρούνται άπειροι σωροί οστράκων και πιο συγκεκριμένα τα κελύφη πορφύρων οδήγησαν πολλούς ερευνητές στο συμπέρασμα πως αποτελούν κατάλοιπα βαφικής βιοτεχνίας των Φοινίκων.

Εν συνεχεία, στην ανατολική άκρη του νησιού πάνω σε ευδιάκριτα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής είναι χτισμένος ο ναός του Αγίου Γεωργίου.

*Το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο)

Σύμφωνα με τον Βελτανισιάν (2001), το 1865 το νησί μετατρέπεται σε Υγειονομικό Φυλάκειο και στις εγκαταστάσεις του αντιμετωπίστηκαν κρούσματα χολέρας και χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν τη διαδικασία της κάθαρσης.

Επισκέπτρια του λοιμοκαθαρτηρίου υπήρξε και η συγγραφέας Πηνελόπη Δέλτα, η οποία αναφέρει χαρακτηριστικά πως “οι ταξιδιώτες που έφταναν στην Ελλάδα από την Αίγυπτο έπρεπε να πάνε στον Άγη-Γιώργη όπου ήταν το λοιμοκαθαρτήριο, να παραμείνουν εκεί για 21 μέρες, αν τύχαινε κάποιο κρούσμα χολέρας βέβαια έπρεπε να μείνουν για άλλες τόσες. Η εγκατάσταση του χώρου ήταν ελεεινή” (Δέλτα, 1991, σ.15). Από το 1953 και για 12 συναπτά έτη το νησί λειτούργησε ως Παράρτημα του Δημόσιου Ψυχιατρείου και με αυτή την ονομασία έχει μείνει γνωστή η νησίδα του Αγίου Γεωργίου, καθώς παραβλέπεται η προσφορά ως λοιμοκαθαρτήριο.

Αξιοσημείωτη πληροφορία αποτελεί το γεγονός, πως ο Ανδρέας Συγγρός μέσα από τα “Απομνημονεύματα” του δίδαξε μια διαφορετική νότα στον εγκλεισμό και στην κάθαρση του Λοιμοκαθαρτηρίου, αφού ο ίδιος, οικονομικά ισχυρός παράγων της εποχής του, φρόντισε να ενοικιάσει δύο δωμάτιο για έντεκα μέρες του αποκλεισμού του, διαμέσου ενός Αθηναίου φίλου του. Αναφέρει χαρακτηριστικά “Εφτάσαμεν εις Πειραιά την πρωίαν της 31 Δεκεμβρίου 1871, ήτοι κατά την παραμονήν της πρώτης του έτους 1872, ημέραν καθ’ην ολόκληροι αι Αθήναι εορτάζουσιν, ημείς δε αποβιβαζόμεθα εις τα μέγαρα του Αγίου Γεωργίου δια να εορτάσωμεν την Αρχιχρονιάν μετά των υγεινομοφυλάκων, πράγμα το οποίο εστενοχωρεί” (Συγγρός, 1908, σ.608)

Τέλος, το 1967 η νησίδα παραχωρήθηκε στο Ναύσταθμο και το 1982 συνδέθηκε με ισχυρή επιχωμάτωση.

Ο τελευταίος σταθμός είναι η βραχονησίδα Λέρος ή Νέρα που βρίσκεται στα βόρεια του Σαρωνικού κόλπου, βορειοανατολικά της Σαλαμίνας, και ενώνεται με αυτή με μία γέφυρα. Σύμφωνα με τον Χαιρετάκης (2018) διαπιστώνουμε πως όταν η Σοφία και ο Ερρίκος Σλήμαν με μια μικρή αποστολή το 1883 επιχείρησαν να βρουν τον τάφο της Κίρκης στο μεγαλύτερο από τα δυο νησάκια των Φαρμακουσών, τη Μεγάλη και τη Μικρά Κυρά, και οδηγήθηκε στην εν λόγω βραχονησίδα. Εκεί, εντόπισαν κάποιο είδος τύμβου στην κορυφή του οποίου υπήρχαν ακρογωνιαίοι λίθοι. Στην ανασκαφή, βρέθηκαν ακόμη και ερείπια εκκλησίας που συνδέουν το σύμπλεγμα των Κυράδων με την Παναγία (Κυρά= Παναγιά). Σήμερα ανήκει διοικητικά στο Δήμο Σαλαμίνας, ενώ ως στρατιωτική περιοχή υπάγεται στο Ναύσταθμο.

*Χάρτης των Curtius-Kaupert-1895 (Πηγή: Αρχείο Παναγιιώτη Βελτανισιάν)


Βιβλιογραφικές Αναφορές

Βελτανισιάν, Π. (2001). Ο Ναός της Σκιράδος Αθηνάς και το νησί του Αγίου Γεωργίου στο Ναύσταθμο της Σαλαμίνας, Επικοινωνία, Τεύχος 3, 33-41.

Δέλτα, Π. (1991). Πρώτες Ενθυμήσεις. Αθήνα: Ερμής.

Λώλος, Γ. (1990). Heinrich and Sophia Schliemann in the Straits of Salamis. Στο Γ. Σ. Κορρές (Επιμ.), Διεθνές Συνέδριο “Αρχαιολογία και Ερρίκος Σλήμαν: Εκατό έτη από τον θανατό του, 14-22 Απριλίου 1990 (σσ. 201-212). Αθήνα: Πολεμικό Μουσείο.

Μπούτση, Μ. (2019, Μαρ. 19). Σαλαμίνα, ένας τόπος γεμάτος ιστορία. Περιοδικό Ψυχολογίας, Πολιτισμού και Συνειδητότητας Animartists. Ανακτήθηκε από το: https://www.animartists.com/2019/03/16/1-154/

Συγγρός, Α. (1908). Απομνημονεύματα Ανδρέα Συγγρού. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας.

Φουρίκης, Π. (1929). Συμβολή εις το Τοπωνύμιον της Αττικής. Αθήνα, 80-82.

Χαιρετάκης, Ι. (2018). Οικιστική οργάνωση και χωροταξία στη Σαλαμίνα από τον 6ο έως τον 1ο αι. π.Χ. (Διδακτορική Διατριβή). Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα.

Schlemann, S. (1883).  Αρχαιολογική εκδρομή εις Φαρμανκούσας. Δελτίον της Εστίας, 326.